قم ۲۰-۴۰ درصد به گونه ترکیبات پروتئینی (مشتقات اسیدهای آمینه) و ۵-۱۰ درصد به صورت قندهای آمینه و ترکیبات گلوکز آمین بوده و بقیه که هنوز چندان شناخته نشده‌اند، در قالب ترکیبات لیگنینی و آمونیومی همراه با مواد کربنی یافت می‌شوند (سالاردینی, ۱۳۶۷).
بیش از ۴۰ درصد نیتروژن خاک که به صورت ترکیبات اسیدها و قندهای آمینه، مجموعه پورین و پریمیدین می‌باشند به سرعت تجزیه می‌شود. در حالی که تجزیه مواد آلی دیگر خاک به دشواری و با مقاومت زیاد انجام می‌گیرد.
معدنی شدن طی سه مرحله گام به گام مطابق واکنش‌های زیر یعنی آمینه شدن، آمونیاک سازی و نیتریتی شدن انجام شده و نهایتاً در مرحله چهارم تبدیل به نیترات می‌گردد. دو مرحله اول با کمک موجودات دگرساز و مرحله سوم به وسیله باکتری‌های خودساز تحقق می‌یابد.
۱) آمینه شدن
۲) آمونیاک سازی
۳) نیتریتی شدن
۴) نیتراتی شدن
انجام واکنش‌های دوم و سوم نیاز به اکسیژن مولکولی دارد. بنابراین فعل و انفعالات مزبور تنها در خاک‌هایی که دارای تهویه مناسب هستند انجام پذیرفته و عواملی مانند تراکم یون آمونیوم، جمعیت موجودات نیترات ساز، تهویه، رطوبت خاک و نسبت کربن به نیتروژن در مقدار نیترات مؤثر می‌باشند. ذکر این نکته الزامی است که تحت شرایط مطلوب، سالانه فقط ۱ تا ۴ درصد از کل نیتروژن خاک معدنی می‌شود (ملکوتی, ۱۳۷۳).
۱-۵ منابع تأمین نیتروژن
۱-۵-۱ منابع طبیعی نیتروژن
الف – موادآلی خاک
منبع اصلی نیتروژن برای گیاهان، مواد آلی خاک است که در واقع باقیمانده حیوانی و گیاهی قبلی است که به طور طبیعی و یا در نتیجه عمل انسان به خاک داده شده است. معمولاً نیتروژن آلی خاک تبدیل به نیتروژن آمونیاکی و بعد نیتریتی و بالاخره نیتراتی می‌شود و تحت تأثیر همان عوامل و شرایطی قرار می‌گیرد که نیتروژنی که از خارج داده شده است قرار خواهد گرفت. تحت شرایط آزمایشگاهی وقتی که گیاهی وجود نداشته باشد و تلفات از طریق شستشو نیز ملاحظه نشود تقریباً ۵ تا ۱۰ درصد نیتروژن آلی خاک در مدت شش ماه به نیتروژن نیتراتی تبدیل می‌شود.
ب- بقایای محصول و کود دامی
در کشت و کار صحیح بایستی مقدار قابل توجهی از نیتروژنی را که به وسیله گیاه از خاک خارج می‌کنند با افزودن کودهای آلی و باقیمانده‌های گیاهی به خاک برگردانند. در مورد غلات اگر کاه از زمین برداشت نشود این قسمت از باقیمانده گیاهی و ریشه‌های آن ۲۰ درصد نیتروژنی را که گیاه از خاک خارج کرده است به آن برمی‌گرداند. این رقم به هر حال تابع نوع محصول، شرایط محیطی، عملکرد محصول و سطح نیتروژنی است که گیاه در آن کاشته شده است.
ج- آب باران و آبیاری
آب باران دارای مقداری نیتروژن آمونیاکی و اسید نیتریک می‌باشد. همچنین مقداری نیتروژن آلی نیزدر آن به صورت سلول‌های موجودات زنده و ذرات غبار وجود دارد. نیتروژن آمونیاکی حدود ۷۰ درصد نیتروژن آب باران را تشکیل می‌دهد. آمونیاک اکثراً از مناطق صنعتی که سازنده یا استفاده کننده آمونیاک هستند یا در نتیجه سوخته شدن زغال سنگ تأمین می‌شود. بدیهی است که مقداری آمونیاک نیز بر اثر واکنش‌های شیمیایی بویژه ناشی از مصرف کودهای شیمیایی از خاک به هوا متصاعد می‌شود و با باران به زمین بر می‌گردد. آزمایش‌ها نشان داده‌اند که در مناطق صنعتی ۵۶ تا ۷۵ کیلوگرم در هکتار در سال گاز آمونیاک به وسیله بعضی از خاکها جذب می‌گردد (ملکوتی, ۱۳۷۳).
مقدار کل نیتروژنی که از طریق بارندگی به سطح خاک می‌رسد متغیر است که این خود بستگی به شرایط منطقه دارد. در نواحی روستایی این مقدار بسیار ناچیز (یک کیلوگرم در هکتار در سال) ولی در نواحی نزدیک مراکز صنعتی حداکثر (۵۷ کیلوگرم در هکتار در سال) می‌باشد (سالاردینی, ۱۳۷۴).
آب آبیاری معمولاً دارای مقدار جزئی نیتروژن می‌باشد. بطور کلی مقدار این نیتروژن ناچیز است مگر در آبهایی که از شوره زارهای نیتراتی سرچشمه گرفته باشند. این آبها در نواحی خشک می‌توانند در افزودن نیتروژن به خاک مؤثر باشند ولی در نواحی مرطوب به ندرت آبی با نیتروژن قابل توجه می‌توان یافت.
د- جذب نیتروژن از هوا
گرچه در سالهای ۱۸۵۰ پیشنهاد شده بود که خاک قادر است سالیانه بین ۱۰ تا ۴۰ کیلوگرم در هکتار نیتروژن را جذب کند ولی تشخیص این مورد که آیا واقعاً این نیتروژن بوسیله ذرات خاک تثبیت یافته یا به وسیله میکروب‌های خاک از هوا جذب شده است، مشکل بوده است.
برطبق نظریه اینگهام۲۱ (۱۹۴۰) یک خاک خوب شخم خورده در مدت ۱۲ ماه قادر است آنقدر نیتروژن از هوا جذب کند که نیاز یک محصول ذرت را برآورده کند. خاک مرطوب قادر است مقدار قابل توجهی نیتروژن را به صورت آمونیاک جذب کند و این نیتروژن بلافاصله بوسیله باکتری‌های خاک بخصوص نیتروزوموناس یا به وسیله گیاهان جذب شود و خاک را برای جذب مجدد آزاد گذارد. بهر حال جذب نیتروژن بوسیله ذرات خاک از اتمسفر می‌تواند در بعضی نقاط مهم باشد ولی اصولاً تلفات نیتروژن خاک به حدی است که جز با اضافه کردن کود شیمیایی و آلی نمی‌توان کمبود ازت خاک را جبران کرد.
۱-۵-۲ تثبیت زیستی نیتروژن
الف – تثبیت توسط موجودات غیر همزیست
از سال ۱۸۹۵ که وینو گرادسکی توانست یک باکتری غیر همزیست (آزادزی) تثبیت کننده نیتروژن را به نام کلوستریدیوم۲۲ کشف کند تاکنون تعداد بسیار زیادی موجودات ذره بینی آزادزی کشف شده‌اند که قادر به انجام عمل مشابهی می‌باشند. مهم‌ترین این موجودات باکتری‌های جنس ازتوباکتر۲۳, جلبکهای سبز نوستوک۲۴ و آنابنا۲۵ می‌باشند (سالاردینی, ۱۳۷۴).
ب- تثبیت به وسیله باکتری‌های همزیست
در این فرایند که با دخالت گیاه میزبان، باکتری قادر به انجام عمل تثبیت نیتروژن می‌باشد، می‌توان از همکاری باکتریهای گروه ریزوبیوم۲۶ مخصوصاً با خانواده بقولاتن نام برد. البته تمام گونه‌های این خانواده نیز نمی‌توانند این عمل را انجام دهند. این گروه باکتریها نیز دگرساز هستند و کربن مورد نیاز خود را از گیاه میزبان می‌گیرند، بر خلاف گروه غیر همزیست که کربن را از ماده آلی خاک تأمین می‌کردند. تثبیت نیتروژن در هر دو خانواده بقولات و غیر بقولات تحقق می‌یابد که در مورد گیاهان خانواده بقولات باکتری تثبیت کننده نیتروژن از جنس ریزوبیوم بوده و محل تثبیت نیتروژن در داخل غده‌های روی ریشه۲۷ گیاهان میزبان می‌باشد و در مورد گیاهان غیر بقولات به جای باکتری، اکتینومیست‌ها۲۸ از جنس فرانکیا۲۹ می‌باشند که محل تثبیت نیتروژن روی غده‌های ریشه قرار دارد (ملکوتی, ۱۳۷۳).
مقدار نیتروژنی که یک هکتار محصول از خانواده بقولات می‌تواند در سال به خاک بیفزاید، ممکن است حتی تا ۳۰۰ کیلوگرم یا در بعضی موارد بیشتر باشد. عواملی که مقدار تثبیت شده را تعیین می‌کنند عبارتند از گونه گیاه، تراکم بوته، رقابت علف‌های هرز، شرایط آب و هوایی، قدرت نژاد باکتری‌ها، PH محیط و وضعیت عناصر غذایی خاک بخصوص مقدار نیتروژنی که خاک در اختیار باکتری‌ها می‌گذارد. معمولاً میزان تثبیت رابطه عکس با مقدار نیتروژن قابل جذب خاک دارد (سالاردینی, ۱۳۷۴).
۱-۵-۳ کود‌های نیتروژن‌دار
نظر به اینکه مصرف نیتروژن به وسیله گیاه و همچنین اتلاف آن از طریق آبشویی و تصعید، بیشتر از مقداری است که از منابع فوق تهیه می‌گردد، لذا بعد از تأمین نیتروژن از منابع طبیعی و تثبیت شده بوسیله موجودات ذره‌بینی برای تهیه مابقی نیتروژن مورد نیاز گیاه، نوبت به استفاده از کودهای نیتروژن‌دار می‌رسد. پیامد استفاده به جا و به هنگام از نیتروژن نه تنها ایجاد بیشترین درآمد است، بلکه از تجمع زیاد در نیمرخ خاک نیز جلوگیری شده و تلفات آبشویی به کمترین اندازه ممکن می‌رسد.
الف- کودهای آلی
به موادی که از لاشه، پس مانده‌ها و فضولات حیوانی، گیاهی، انسانی و صنعتی بوجود می‌آید، کودهای آلی گفته می‌شود. کودهای آلی عمدتاً دو نقش اساسی را در خاک دارند :
– مقداری از مواد غذایی مورد نیاز گیاهان و موجودات زنده خاک را فراهم می‌آورند.
– خواص فیزیکی، شیمیایی و زیستی خاک را اصلاح می‌کنند.
کود آلی حاصل از بقایای گیاهان، مواد زاید زندگی انسان و فاضلاب را کمپوست و گیاه تازه دفن شده در خاک را کود سبز می‌نامند. لاشه، شاخ و خون حیوانات نیز می‌توانند کود‌های آلی مناسبی باشند. کود دامی ‌از فضولات دامها و طیور به دست می‌آید. بنابراین کودهای آلی به ۳ گروه حیوانی، گیاهی (سبز) و کمپوست تقسیم می‌گردند.
۱- کودهای حیوانی
کودهای حیوانی به دو دسته تقسیم می‌شوند.
۱) کودهایی که از فضولات حیوانات به دست می‌آیند و درصد بزرگی از کودهای آلی مصرفی دنیا را تشکیل می‌دهند. اهمیت آنها نسبت به سایر کودهای حیوانی آنقدر زیاد است که تقریباً تمام زارعین منظورشان از کود حیوانی کود اصطبلی یا دامی است.
۲) مرده تمام یا قسمتی از بدن حیوانات مانند خون، شاخ، مو، استخوان، پودر ماهی که از بین آنها دو کود آخر در ایران مصرف زیادتری دارند.
کود اصطبلی از فضولات مایع و جامد حیوانات و کاه و کلشی که برای تهیه بستر دام به کار رفته است، تشکیل می‌شود. این کود از دو قسمت مایع و جامد تشکیل شده است. از لحاظ وزنی تولید کود اصطبلی جامد سه برابر مایع است و تقریباً نیمی از نیتروژن، تمامی فسفر و ۴۰ درصد پتاس موجود در کود اصطبلی، در قسمت جامد آن متمرکز شده است. ولی قسمت مایع به علت آنکه دارای مقدار زیادی نیتروژن قابل جذب است، از لحاظ اقتصادی با ارزش است. ارزش غذایی کودهای حیوانی بستگی به نوع دام، علوفه مصرفی، نوع بستر و روش نگهداری دام‌ها دارد [۲۷ و ۶۶].
۲- کود سبز
از زمان‌های قدیم برگرداندن گیاهان سبز به منظور تقویت و اصلاح اراضی روش معمول کشاورزی بوده است. ایرانیان و رومیان می‌دانستند که می‌توان لوبیا، باقلا و ماش را کاشت و برای این منظور به خاک برگردانید. عمل برگردانیدن نسوج سبز و نپوسیده گیاهی را به خاک، دادن کود سبز و گیاهی که به این منظور به کار می‌رود را به نام کود سبز می‌خوانند.
یک کود سبز خوب باید دارای چهار خاصیت اصلی باشد :
۱)سریع رشد کند
۲) شاخ و برگ فراوان و پر آب داشته باشد
۳) بتواند به راحتی در خاکهای فقیر رشد کند
۴) نسوج آن از لحاظ مواد غذایی غنی باشد.
فواید بسیاری برای کودهای سبز قایل شده‌اند که مهمترین آنها افزایش مواد آلی، افزودن نیتروژن، ازدیاد فعالیت‌های زیستی و بالاخره

مطلب مشابه :  منابع و ماخذ مقالهزاویه دید، قبض و بسط، روابط ساختاری، سیر و سلوک عرفانی
دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید