دانلود پایان نامه

1) «حاشیه نشین،به مفهوم کلی، به کسی گفته می‏شود که در شهر سکونت دارد، ولی به علل گوناگون نتوانسته است جذب نظام اقتصادی- اجتماعی شهر شودوازخدمات شهری استفاده کند.»(عابدین,1367: 121)
2) «افرادی که در مناطق حاشیه نشین زندگی می‏کنند از ساخت قدرت و سیاست عمومی جامعه جدایی یافته‏اند و به عنوان گروه پست اجتماعی تلقی می‏شوند… حاشیه نشینان از نظر اجتماعی دارای موقعیتی ضعیف بوده و در طبقه‏ی پایین جای دارند(سعیدزاهدزاهدانی،ص9به نقل از:کلینارد مارشال1982).
3 ) خانواده‏های تهیدست و غالباً مهاجر که به تعبیر اسکار لوئیس در نوعی فرهنگ فقر زندگی می‏کنند. «آنان به طور کامل جذب شیوه‏ی جدید زندگی شهری نشده و در حاشیه‏ی آن به زندگی ادامه می‏دهند.» (دراکاکیس،1381: 121 )
4)«سرپناه‏های خلق الساعه برپا شده برزمین متعلق به دیگران،واقع درحاشیه شهرها…».(حاتمی نژاد، 1379: 21)تفاوت میان تعاریف ذکر شده، ناشی از نگرش‏های متفاوت به این پدیده است کما اینکه تعاریف فوق‏الذکر به ترتیب تحت تأثیر دیدگاه‏های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و کالبدی قرار داشته است.
سیمون چپمن هشت ویژگی برای مناطق حاشیه نشین و موارد مشابه آن، به شرح زیر، برمی‏شمارد:
1 ) عموماً غیرقانونی هستند.
2 ) غالباً خلق الساعه هستند و از مواد و مصالح مختلف ساخته شده‏اند.
3 ) معمولاً به وسیله‏ی خود ساکنان احداث شده‏اند.
4 ) فاقد خدمات شهری مانند راه آسفالته، برق و سیستم دفع فاضلاب هستند.
5 ) توسعه‏ی آنها بدون برنامه‏ریزی و اغلب به صورت اتفاقی صورت می‏گیرد.
6 ) مکان گزینی آنها اغلب در لبه‏های شهری، حواشی خطوط آهن و بزرگراه‏ها و یا زمین‏های خالی از سکنه‏ای که در مجاورت مناطق مرکزی شهرها قرار دارند، صورت می‏گیرد.
7 ) معمولاً در مناطق نامناسب شهری (مانند: زمین‏های ناهموار، حواشی کارخانجات، در مجاورت زمین‏های رها شده و بلااستفاده) تشکیل می‏شوند.
8 ) جمعیت متراکم دارند که از خانواده‏های پرجمعیت تشکیل شده است.
آنچه از تعاریف گوناگون برمی‏آید آن است که: حاشیه نشینی در کشورهای درحال توسعه، غالباً از مهاجرین تشکیل می‏شود که بنا به علل مختلف، شهرهای بزرگ را هدف قرار داده‏اند، ولی به دلیل پایین بودن سطح مهارت‏های فنی و فقدان سرمایه‏ی کافی، قدرت ورود به متن اصلی شهر را نداشته و ناگزیر به پذیرش زندگی حاشیه‏ای شده‏اند. مکان گزینی این قبیل اجتماعات، اغلب، در زمین‏های نامرغوب و یا اراضی حاشیه‏ی شهرها و به صورت غیرقانونی صورت گرفته است. فقر اقتصادی، پایین بودن سطح سواد و بالابودن میزان جرائم و کمبود خدمات زیربنایی و مساکن بی‏دوام و خلق الساعه، از خصوصیات مشترک مناطق حاشیه نشین به شمار می‏رود. به عبارت ساده‏تر می‏توان گفت: مناطق حاشیه نشین، محدوده‏های خاصی از شهرها هستند که به لحاظ شرایط اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و کالبدی، تفاوت آشکاری با سایر مناطق شهری دارند.
2-12.علل پیدایش حاشیه نشینی در ایران
آغاز شهر گرایی به شیوه نوین در ایران را باید از سنوات اخیر (چیزی در حدود 1300 هـ .ش) به حساب آورد این روند تا سال 1357 را می توان به دو دوره تقسیم کرد. دوره اول از سال 1300 شروع و به اجرای قانون اصلاحات ارضی در سال 1340 ختم می شود در این دوره نرخ رشد سالیانه شهرنشینی در ایران متوسط 65/2 درصد بوده است. در دوره دوم شهرنشینی که از سال 1340 تا سال 1375 را در بر می گیرد نرخ رشد سالیانه به طور متوسط 42/4 درصد بوده است. (هاشم بیگی، 1371: 96)
حرکت به سوی جامعه شهری و توسعه شهرنشینی دو مسئله را همراه داشته است اول ایجاد شهرهای جدید دوم گسترش سریع برخی از آنها (رئیس دانا، 1380: 13-11)
در یک مفهوم عام و کلی شهرهای جدید ایران از سه طریق بوجود آمدند:
1-  افزایش جمعیت نقاط روستایی به بیش از 5 هزار نفر (طبق مصوبه مجلس شورای اسلامی حد نصاب تبدیل به شهر 400 هزار نفر تعیین گردیده)
2-  مراکز بخش ها که طبق قانون باید در آنجا شهرداری تأسیس شود.
3- احداث مستقیم و برنامه ریزی شده.
در کشور ما توسعه نابرابر یکی از مشخصه های اصلی است که می توان از آن به عنوان مانعی بزرگ برای شهرخود پایدار از آن یاد کرد به طوری که در اکثر شهرهایک یا چند مانع رشد برای شهرهای کوچک تر و روستاها وجوددارند به گونه ای که بیشترنیروهادر این مناطق دیده می شوندوکمال مطلوب تر این است که یک شهرخودکفا،دارای نسبت ثابت ازاشتغال صنایع پایدارواشتغال غیر ملی باشد(اسکندری، 1381: 156)استعمار و استثمار دولت های بیگانه و بی کفایتی سلاطین علی الخصوص در عصر قاجار و فقر فرهنگی و سواد و تغییر ناگهانی سیستم اقتصادی سنتی به یک اقتصاد مدرن، تک محصولی بودن صنعت کشور، واردات بی حساب و سرانجام همسو و همگام نبودن معیارهای شهرگرایی و صنعتی شدن و تقلید و مدل سازی از کشورهای اروپایی برای زندگی شهرنشینی همه از عواملی است که سبب شد شهر گرایی در ایران به صورت ناموزون و با شکلی ناهنجار صورت گیرد (مهاجرین، 1387: 21)
عدم توزیع درآمدهای ملی و نقض معیارهای عدالت اجتماعی و نبود دسترسی یکسان و برابر به امکانات شغلی و رفاهی سبب اختلافات طبقاتی میان اقشار جامعه شهری، نداشتن سیاست های درست از جانب دولت و مهار نکردن این بحران شاهد تفاوت های فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی میان روستاها و یا در شهرها هستیم بطوری که وقتی پا در یک روستا می گذاریم گویی در یک کشور متفاوت با فرهنگ و ملتی متفاوت هستیم. اما پس از جنگ تحمیلی، رشد سریع جمعیت و به دنبال آن توسعه و گسترش شهرها و نیاز به ایجاد شرایط اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی مناسب برای شهروندان و همچنین نسل های آینده را به عنوان مسئله ملی در آورده است (همان: 22).در چند دهه اخیر شهرهای کشورهای در حال توسعه در معرض گسترش مهاجرت های روستایی به شهر بوده اند که تحت تاثیر گزار از اقتصاد کشاورزی به اقتصادی شهری و کاهش امکان اشتغال در نقاط روستایی با هدف دستیابی به فرصت های مطلوب تر اقتصادی، اجتماعی بوده است که اغلب این گونه افراد در بافت ها و سکونت گاههای غیر رسمی شهرها مستقر شده اند، زاغه نشینی، حاشیه نشینی، اسکان غیر رسمی، اسکان خودرو، اسکان نابهنجار و یا هر عنوان دیگر که برای این پدیده گذاشته شود به هر صورت نوعی الگوی سکونت برای گروهایی از جامعه فقیر و فرو دست شهرنشین است(ماهنامه شوراها4، 1388:9).در کشور ایران نیز پدیده اسکان غیر رسمی به طور مشهوری از دهه 1340 به بعد که رشد شهرنشینی در اوج خود بوده نمایان گردید و شهرهای کشور را با مشکل جدی روبرو نموده و همواره میزان آن در حال افزایش است طبق برخی برآوردها میزان آن در حال افزایش است و طبق برخی برآوردها در حال حاضر حدود 5/3 میلیون حاشیه نشین در ایران وجود دارد (افتخاری راد، 1382: 61)
در این میان همانگونه که تحقیقات جمعیت شناسی و جامعه شناسی موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران نیز نشان می دهد به لحاظ جغرافیایی بیشترین سهم جمعیت اسکان غیررسمی در تهران و دیگر کلانشهرها ایران اسکان یافته اند که عمدتاً از جمعیت مهاجر تشکیل شده اند (سیف الدینی، 1378: 84).شکل گیری محدوده های اسکان غیر قانونی و ناهنجار به عنوان یکی از پیامدهای گسیختگی فضائی عملکردی بویژه در کشور ما را می توان برآیندی از مجموعه عوامل ذیل دانست:
1 -رشد شتابان جمعیت و جمعیت پذیری محدوده های پیرامونی و ضعف نظامهای اقتصادی و مدیریت شهری برای کنترل و هدایت این رد فضائی متناسب.