دانلود پایان نامه

به طور کلی در نقوش صفوی تمایل به ایجاد ظرافت و پیچیدگی های اعجاب انگیز در تزئینات به چشم می خورد. رنگ غالب به کار رفته در تذهیب این دوره همچنان طلایی و لاجوردی است، منتها رنگ های دیگر نظیر شنگرف، سبز، زرد و نارنجی نیز کمابیش، نسبت به دوره تیموری، بیشتر به کار می رود. در اوایل دوره صفوی رنگ های فرعی تحت تأثیر دوره تیموری کمتر به چشم می خورد، اما تقریباً از قرن یازدهم به بعد به خصوص با کاربرد رنگ هایی نظیر نارنجی به شکل وسیع تر نقش رنگ های فرعی چشمگیر تر می شود. رنگ های دوره صفوی عمدتاً بسیار ترکیبی و پخته اند، برخلاف دوره قاجار که رنگ ها خالص تر به کار می رفتند (همان،99-100).
از جمله آثار مهم زمان شاه طهماسب دو نسخه شاهنامه و خمسه طهماسبی است. شاه طهماسب نسخه شاهنامه طهماسبی را که در اصل 258 تصویر داشته است به سلطان سلیم دوم عثمانی اهدا کرده بود. نسخه خمسه طهماسبی که از سال 946-950 در دست تهیه بود 14 نگاره نفیس دارد که امروزه در کتابخانه بریتانیا نگهداری می شود.
هنگامی که شاه عباس اول به سلطنت رسید، پایتخت را از قزوین به اصفهان منتقل ساخت و با به کارگرفتن معماران و هنرمندان یکی از زیباترین شهرهای جهان را پی ریز کرد. وی به خصوص هنرمندانی را که در کارگاه شاه اسماعیل دوم و پدرش کار می کردند دوباره در اصفهان جمع کرد و به کتابت نسخی همچون شاهنامه و مرمت نسخ قدیمی و تکمیل آن ها اقدام کرد. شاه عباس کتابخانه ای مملو از کتب نفیس داشت که تعدادی از کتب خویش را وقف آستانه ی شیخ صفی در اردبیل و مقبره ی امام رضا در مشهد کرده است.
آنتونی ولش معتقد است که علاقه ی شاه عباس بیشتر به هنرهای کاربردی نظیر معماری و هنرهایی که کارکرد اقتصادی داشته، نظیر سفال و قالیبافی بوده است. تا به تدوین کتب گرانبها که جنبه ی خصوصی تر داشته است (Welch، Vol. VI، p. 458).
از آنجا که در این دوره، علاوه بر فعالیت کتاب سازی نگارگران سفارش هایی در جهت تک چهره نگاری نیز دریافت می کردند و خوشنویسان هم به قطعه نویسی و چلیپانویسی به صورت تک صفحه ای می پرداختند و از طرفی هنرهای دیگر نظیر نقاشی بر روی دیوار نیز گسترش یافته بود، بعید نیست که فعالیت هنرمندان در زمینه تولید نسخ خطی درباری به دلیل مشغله های دیگر هنری کاهش یابد.
علیرغم آن، علاقه به نسخ خطی به خصوص در میان امیران و سران مملکتی و متمولان افزایش می یافت و بیشتر آنان در شهرستان ها به سفارش این نسخ همت می گماردند، از این رو نسخ خطی مزین غیردرباری از دوره شاه عباس زیادند. از جمله مراکزی که به تولید نسخ خطی می پرداختند خراسان و شیراز را می توان نام برد.
از جمله نسخی که به فرمان شاه عباس اول تدوین شده شاهنامه فردوسی است که در کتابخانه چستر بیتی نگهداری می شود و حدود 996-1006 ق. تهیه شده است.
نسخه دیگری از شاهنامه نیز در سال 1023ق. به فرمان شاه عباس مصور شده که نگاره های آن تقلیدی از شاهنامه بایسنقری است و نشان می دهد که هنرمندان این دوره از تزئینات نسخ قدیمی که در کتابخانه شاه عباس بوده است الهام می گرفتند. نسخه ای از جامع التواریخ رشیدی نیز در کتابخانه کاخ گلستان نگهداری می شود که برای یکی از امرای شاه عباس دوم نگاشته شده و مینیاتورهای آن تقلیدی از جامع التواریخ های قدیمی دوره مغول است.
پس از مرگ شاه عباس اول نوه او شاه صفی در سال 1038ق. به سلطنت رسید. از این دوره به بعد هنر کتاب آرایی رو به افول کامل گذاشت.
نسخه ی خمسه ی جامی، قطع نیم ورقی، به خط نستعلیق کاتب علی الحسین الهروی، تاریخ 928 ق. نقاشان: سلطان محمد شاهی، حیدرعلی، قاسم علی چهره گشای، مظفر علی و مقصود.
این نسخه ارزشمند مربوط به دوره ی صفوی و دارای صفحات مزین به تشعیر در حاشیه آن است. این نسخه دارای پنج سرلوح است که در آغاز، مقدمه ی بخش های کتاب است، قبل از هر صفحه سرلوح دو برگ مینیاتور مزدوج قرار دارد و از آنجا که مینیاتورها به عنوان آغازگر بخش ها هستند، بنابراین در هیچ کدام کتیبه ای از متن وجود ندارد، به جز ابیاتی که به عنوان تزئینی از معماری بناها به کار رفته اند.
نکته ی جالب در مورد این نسخه تشعیر اندازی زیبای آن است که تقریباً در تمام صفحات با نقوش مختلف رسم شده است. متن این نسخه که بر کاغذی تیره تر است در چهار ستون نگاشته شده و به وسیله ی حاشیه ای عریض با کاغذی روشن تر احاطه گشته است. علاوه بر نقوش رایج اسلیمی و ختایی به کار رفته در تشعیرها، نقوشی نظیر نقوش حیوانی، مناظر و آدمیانی که در میان درختان به تفرج نشسته اند و حتی نقش اژدها، فرشتگان بالدار و سر حیوانات دیده می شود. در صفحه ای از نسخه، نقوش فرشتگان بالداری را می بینیم که در حال پرواز یا حمل ظروف اند. این نقوش در اطراف با اسلیمی های ماری احاطه شده که به شکل ابرهای پیچ در پیچ در فضای اطراف معلق اند.
علاوه بر آن در صفحه ی دیگری نقش سر حیواناتی نظیر شیر همانند نقش گل های ختایی به کار رفته در میان اسلیم ها و با اتصال به ساقه ها به چشم می خورد. این نقش که واق نامیده می شود از جمله نقوش رایجی است که در مینیاتورها و تذهیب دوره ی تیموری دیده می شود. نمونه ی بارز این نقوش در دوره ی تیموری را در صفحه ای از یک شاهنامه که تاریخ آن را 828 ق تخمین زده اند می توان دید. ساخت این نسخه را نیز به هرات نسبت می دهند. نقوش به کار رفته در این صفحه البته مانند مینیاتورها به شکل رنگی بر حاشیه انداخته شده و علاوه بر سرشیرها، سر حیوانات دیگری نظیر فیل، خرگوش، بز و حتی انسان نیز در انتهای ساقه های اسلیمی دیده می شود. در این نسخه از خمسه ی جامی البته بیشتر به نقش سر شیر بر می خوریم که گاه به صورت تمام رخ یا در حاشیه ها به شکل نیمه نقش شده اند (همان، 101- 106) .
از نسخ خطی این دوره می توان به خمسه ی جامی، ظفرنامه ی تیموری، دیوان امیرشاهی سبزواری، دیوان حافظ، کلیات سعدی، خمسه ی نظامی، دیوان خطایی را نام برد.
از ویژگی های بارز کتاب آرایی در این دوره استفاده از تشعیر در حاشیه ی مینیاتورها و همچنین استفاده از سرلوح های تاج مانند در بالای کتیبه هاست. ابیات و نوشته ها در این نسخ به صورت دوالی سه ستونی است که با اسلیمی ها و ختایی های ظریف تزیین شده اند و مینیاتورها در صفحاتی جداگانه تصویر شده اند (همان، 105).
فرم خاص سبک صفوی، تمایل به کتیبه های پهن و کادرهای زینتی با لبه های مواج است در اکثر نقش اندازی ها، چه در حاشیه ی کتیبه ها و چه در مینیاتورها، تأثیرات مکتب هرات را می توان به نحو بارزی دید.
بهره بردن از رنگ طلایی و لاجوردی و تضادهای رنگی بین رنگ های گرم و سرد در این دوره باعث تحرک و پویایی تزئینات و کارهای این دوره شده است برخلاف دوره ی تیموری که رنگ های سرد و آرامش در کارها غلبه داشت.
چنین به نظر می رسد که در اواخر صفویه هنر کتاب آرایی اندکی دچار افول شد و نسخ خطی، دیگر به زیبایی و مجللی زمان پادشاهان بزرگ صفوی نظیر شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس که همگی از حامیان جدی کتاب آرایی بوده اند، تزئین نمی شد. با حمله افغانها و اغتشاشات به وجود آمده پس از آن افول هنر کتاب سازی بسیار شدید شد. چنان که تا زمان نادرشاه افشار نیز ادامه داشت. این مطلب را از آنجا می توان فهمید که از اواسط قرن دوازدهم تا اوایل قرن سیزدهم هجری قمری نسخ خطی معدودی برجای مانده است که در بین آنها نیز نسخ مزین و قابل توجه به ندرت یافت می شود. هرچند که در این زمان با قدرت گرفتن کریم خان در شیراز و دربار وی که محل تجمع اهل هنر و علم بوده است این نقیصه تا حدی جبران شد، با این حال نسخ بر جای مانده از دوره زندیه نیز محدودند و در حقیقت شاید بتوان گفت که کتاب آرایی از پایان دوره صفوی تا اوایل قاجاریه رشد و گسترش زیادی نداشته است (همان،100).
متداول ترین ترکیب بندی روی جلد کتاب های اوایل دوران صفوی از یک ترنج مرکزی سوخته و ضربی بیشتر چهار خم ولی گاهی هم گرد، در زمینه ساده ای با گوشه های سوخته و ضربی بود. حتی وقتی زمینه را هم تزئین می کردند، معمولاً ترنج و پیچک ها را نیز به عنوان عناصر طرح حفظ می کردند. قاموس تزئینی این شیوه جلدسازی از ابرهای طوماری و اسلیمی های برگ نخلی تا جانوران افسانه ای و وحوش واقعی و پرندگان و فرشتگان را در بر می گرفت. برای کتاب های دینی مانند قرآن، نقوش غیر تصویری را ترجیح می دادند.(کنبای،1386، 57)
دوره ی حکومت نادرشاه جوی ناآرام داشت و مملو از جنگ ها و درگیری های متعدد بود، از این رو فرصتی برای حمایت از هنرمندان باقی نمی ماند. نسخ مصور مزین از این دوره بسیار کمیاب اند. از جمله کتبی که به سفارش نادر به رشته ی تحریر درآمد تاریخ جهانگشای نادری است که نسخه ای مصور از آن در تاریخ 1171 ق. تهیه شد و از آثار نادر اواخر قرن دوازدهم است (رهنورد،a1388، 93 ).
4-2-2)قاجار و کتاب آرایی :
فتحعلیشاه قاجار می کوشید پرشکوه ترین دربارها را برای خود فراهم سازد و بنابراین هنرمندان و صنعتگران بسیاری را به خدمت گرفت. بر دیوارهای قصرهای وی سراسر نقاشی های عظیم و مجلل از صحنه های درباری و شخص شاه قرار داشت و شکوه و عظمت این قصرها خارجیانی را که در این دوران و پس از آن به ایران آمده اند به حیرت واداشته است؛ افرادی نظیر فلاندن، ژوبر و گاسپار وروویل همگی در سفرنامه های خود به شرح تزئینات فریبنده و نقاشی های دیواری مجلل پرداخته اند ((رهنورد،a1388، 120 ).
هنر کتاب سازی نیز طبعاً به وسیله فتحعلیشاه در جهت نمایش شکوه و عظمت هر چه بیشتر این پادشاه به خدمت گرفته شد. بیشترین نسخی که به فرمان فتحعلیشاه سفارش داده شده و به وسیله مذهبان و نگارگران مشهور عصر مزین و مصور گردیده است نسخه معروف شاهنشاه نامه نوشته ی فتحعلی خان صباست که منظومه ای به سبک شاهنامه فردوسی در مدح و شرح فتحعلیشاه و فتوحات اوست.
فتحعلی شاه به مطالعه ی ادبیات، اشعار قدما، تاریخ و سرودن شعر علاقه داشته و با تخلص «خاقان» اشعاری سروده که آن را به شکل دیوانی با همین نام تنظیم کرده اند. این دیوان نیز از جمله نسخی است که در زمان این پادشاه به شکل زیبایی تزیین می شود و فتحعلی شاه اکثراً به عنوان تحفه شاهزادگان و پادشاهان ممالک خارجی هدیه می کرد. یکی از این نسخ توسط میرزابابا و در طی هفده سال تذهیب و نگارگری شده است (همان، 122).