مطالعه روند مشارکت و همکاری علمی در ویکی‌پدیای فارسی

همکاری علمی یک پدیده اجتماعی در پژوهش است که از سال 1960به صورت نظام مند مورد مطالعه قرار گرفته است (گلانزل و شوبرت، 2004). به طوری که با شروع هزاره سوم، درک بیشتری نسبت به ارزش و اهمیت همکاری علمی میان دانشمندان و تولیدکنندگان علم به وجود آمده است. همچنین امکانات، داده ها و ضوابط بهتر و تعریف شده تری برای این امر دردسترس است (رحیمی و فتاحی، 1386). همکاری علمی فرایندی است که طی آن دو یا چند نویسنده از طریق رابطه مشارکتی تعریف شده، مشخص، واقعی و برنامه ریزی شده با هدف خلق اثری مشترک، منابع و استعدادهای خود را به اشتراک می گذارند. بررسی متون، گویای این امر است که همکاری علمی در قالب پدیده تألیف مشترک نمود پیدا می کند و یکی از شکل های همکاری علمی، هم تالیفی است که همکاری در تولید علم از جمله مقاله، یادداشت و نظایر آن است (حسن زاده و بقایی، 1388). بنابراین رشد علمی از برخی جهات به وجود ارتباط میان اندیشه های علمی بستگی دارد. امروزه روند همکاری در زمینه تولید علم ابعاد نوینی به خود گرفته است که در این میان همه گیر شدن وسایل جمعی به ویژه اینترنت کمک شایان توجهی به این امر نموده است (شیری و فدایی، 1389). به طوری که رشد فزاینده اینترنت، همکاری و مشارکت در قالب هم تالیفی را در حد بی سابقه ای ممکن ساخته است. ظهور نسل جدید وب با عنوان «وب2» و حتی وب معنایی که به «وب3» شهرت یافته است، امکان شکل گیری اجتماعات جدیدی از کاربران را فراهم می کند. وب2 به عنوان گونه اجتماعی تر وب، بستری فراهم می کند که در آن کاربر دیگر تنها مصرف کننده اطلاعات نیست بلکه با نوشتن و تبادل اطلاعات با کاربران دیگر در تولید محتوا مشارکت می کند. وب2 راهکاری درباره این موضوع است که چگونه مردم با فناوری یاد می گیرند و چگونه فرصت های یادگیری جدید از طریق فناوری پیشنهاد می شود (تاج الدینی و سادات موسوی، 1387). ظهور فناوری های بر پایه ی وب2، همچون شبکه های اجتماعی و ویکی ها چشم اندازهای تازه ای از فعالیت در زمینه ارتباطات رسمی و غیر رسمی علمی و اجتماعی را به روی کاربران باز کرده است. در دنیای ارتباطات علمی، شبکه های اجتماعی به عنوان بسترهای مؤثر در تولید علم، اشتراک عقاید و رشد فردی و اجتماعی محسوب می شود. به طوری که از این طریق، دانش فردی به دانش جمعی تبدیل و در واقع از دانایی جمعی برای حل مسائل و مشکلات دنیای علم بهره برداری می شود (رحمان زاده، 1389).

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت  40y.ir  مراجعه نمایید.

از مشهورترین ابزارهای مشارکتی مبتنی بر وب2 که خیلی از ارتباطات برخط را برای تبادل و خلق گروهی دانش در قالب مقالات به کار می گیرند، «ویکی ها» هستند. ویکی مجموعه صفحات وبی است که به هرکسی یا دست کم به هر کسی که به نرم افزار سرویس دهنده ویکی دسترسی دارد این اجازه را می دهد تا در تهیه محتوایش مشارکت کند. ویکی برای ایجاد پایگاه های وب گروهی و ارتقای پایگاه های اجتماعی و تحقق مدیریت دانش به کار برده می شود (علی مرادی، 1388).  اهداف اولیه برای اکثر ویکی ها، سازماندهی دانش جمع آوری شده و به اشتراک گذاشتن این اطلاعات است. در واقع ویکی ها به عنوان بخش مهمی از یک ابزار همکاری و مشارکت جهت مدیریت محتوای برخط در یک روش سریع و آسان به نظر می آیند (اشتودر و دیگران،2007).

در مجموع حمایت ویکی ها از همکاری و مشارکت در ساخت و ساز دانش باعث ایفای نقش ارزشمند آن ها در تولید دانشنامه های پویا شده است. شناخته شده ترین نمونه از این دانشنامه های مبتنی بر ویکی دانشنامه «ویکی پدیا» است. ویکی پدیا یک پروژه مشارکتی است که هدف آن خلق یک دانشنامه آزاد و چند زبانه است. با توجه به هدفی که این دانشنامه برخط دنبال می کند و از آنجا که همکاری علمی به عنوان وسیله ای برای رسیدن به کیفیت (کیم، 2006، نقل در رحیمی و فتاحی،1386) و نیز عاملی  برای ارتقای میزان تولید علمی به حساب می آید، بنابراین سنجش این پدیده در قالب تالیف مشترک نویسندگان ویکی پدیا می تواند در جهت تولید محتوا برای این دانشنامه به کار رود. در واقع مطالعه همکاری علمی نویسندگان ویکی پدیا که به طور عمده به شکل هم تالیفی در قالب ویرایش مقالات برای رسیدن به کیفیت صورت می گیرد، می تواند برخی جنبه های این گونه همکاری ها را در ویکی پدیا روشن سازد. بدیهی است نتایج مطالعه می تواند چشم انداز روشنی را پیش روی جامعه کاربری جهت بهبود روابط و تداوم همکاری نظام مند و نیز برای افزایش تعداد علاقمندان به همکاری با این پروژه مشارکتی قرار دهد.

1-2. بیان مسئله

ویکی پدیا به عنوان دانشنامه تعاملی این امکان را به کاربران داده است که بتوانند با بهره گرفتن از نرم افزارهای تعاملی و اجتماعی در حوزه های موضوعی مختلف مقاله بنویسند و آن را در اختیار دیگران قرار دهند. در واقع ویکی پدیا با بهره گرفتن از قابلیت های آموزشی مبتنی بر ویکی، فرصتی برای تحقق یادگیری مشارکتی، رشد تفکر انتقادی و تفکر خلاق، رشد مهارت های نوشتاری از لحاظ کیفیت و دقت، ساخت و مدیریت دانش توسط فراگیران و نقش آفرینی اساتید به عنوان راهنما و ناظر را فراهم می کند (یزدانی کاشانی، تمنایی فر، 1392). تحقیقات نشان داده است که شاید ویکی پدیا به دلیل ویژگی اصلی ویکی که به همه افراد آزادی عمل می دهد، دقیق ترین مرجع برای یک پژوهش جدی علمی نباشد اما بدون شک برای شروع هر پژوهشی نقطه مناسبی است (سلاجقه و تاج الدینی، 1389). بنابراین از آنجا که ویکی پدیا به عنوان یک منبع مرجع به طور گسترده مورد استفاده قرار می گیرد، مطالعه آن می تواند به چند دلیل برای کتابداران مفید باشد. از جمله اینکه در میان فناوری های وب2 برای استفاده در کتابخانه2 پیشنهاد می شود. افزون بر آن تامین جمعی منابع نیز  از دیگر ویژگی های ویکی پدیا محسوب می شود. در مجموع این ویژگی ها مطالعه ویکی پدیا را برای کتابدارن با اهمیت می کند بطوریکه نتایج آن می تواند باعث درک بهتر کتابداران از مشارکت کاربران در تولید محتوا شود. زیرا کتابداران بطور فزاینده در تلاش هستند تا کاربران را در فعالیت های خود مشارکت داده و به تبع آن با بهره مندی از انرژی آنان به اهداف مختلفی چون سازماندهی دانش با بهره گرفتن از فوکسونومی ها (رده بندی مردمی) دست یابند. بنابراین ویکی پدیا به صورت بالقوه یک موضوع تحقیق برای متخصصان کتابداری و اطلاع رسانی محسوب می شود (اسدی، قفقازی و جمالی، 2013).

اهمیت و نقش ویکی پدیای فارسی نیز در امر آموزش و پژوهش، کمتر از منابع اطلاعاتی دیگر نیست. به طوری که از زمان شروع به کار خود (دسامبر2003) تا کنون با داشتن بیش از 200هزار نوشتار در جایگاه بیستم در میان 286 زبان مختلف (لیست ویکی پدیاها،2013 ) قرار دارد.  اما آنچه که می تواند باعث ارتقای هرچه بیشتر ویکی پدیا به عنوان “یک منبع سودمند و استثنایی در بازیابی اطلاعات” (مدلیان و همکاران، 2009، نقل در قفقازی الاصل، جمالی مهموئی و اسدی، 1390) شود، مطالعه کم و کیف مشارکت علمی نویسندگان ویکی خواهد بود. مرور پژوهش های گذشته نشان می دهد که تنها در دو سال اخیر ویکی پدیای فارسی بطور جدی مورد بررسی محققان قرار گرفته است. بطوری که در دو مطالعه کیفی، پژوهشگران مشارکت ویکی نویسان در ویکی پدیا را بر اساس عوامل انگیزاننده و بازدارنده همکاری مورد بررسی قرار داده اند (قفقازی الاصل، جمالی مهموئی و اسدی، 1390؛  اسدی، قفقازی و جمالی، 2013). در مطالعه ای دیگر نیز ویکی پدیای فارسی از لحاظ بهره وری آن در مقایسه با ویکی پدیای زبان های دیگر مورد بررسی قرارگرفته است (کروستون، جولین و اورتگا 2013). اما مطالعه ای مستقل که روابط ویکی نویسان فارسی زبان را بر اساس رویکرد کمی در ویکی پدیا نشان دهد انجام نشده است. بنابراین پژوهش حاضر درصدد پرداختن به این مسئله است که وضعیت روند مشارکت و همکاری علمی فارسی زبانان در ویکی پدیای فارسی در بازه زمانی نه ساله (2012-2003) از ابعاد مختلف چگونه است؟

1-3. اهداف پژوهش

1-3-1.هدف کلی

هدف کلی از انجام این تحقیق، بررسی روند مشارکت و همکاری علمی در ویکی پدیای فارسی از جنبه های مختلف، جهت شناسایی نقش مهم همکاری علمی تأثیرگذار ویکی نویسان در عرصه تولید علم و دانش است.

1-3-2. اهدف فرعی

    • تعیین و شناسایی رتبه نویسندگان فعال جامعه پژوهش از نظر تولید مقالات جدید
    • تعیین و شناسایی رتبه نویسندگان فعال جامعه پژوهش از لحاظ ویرایش مقالات
    • تعیین و شناسایی متوسط فاصله زمانی ویرایش برای نویسندگان فعال جامعه پژوهش
    • تعیین و شناسایی میانگین تعداد نویسندگان در ویرایش مقالات جامعه پژوهش
    • تعیین و شناسایی نیمه عمر ویرایش مقالات ویکی پدیای فارسی بر اساس مشارکت تا رسیدن به مرز برگزیدگی مقاله
    • تعیین و شناسایی پراکندگی موضوعی مقالات تولید شده جامعه پژوهش توسط نویسندگان
    • تعیین و شناسایی ارتباط بین میزان مشارکت نویسندگان با سطوح مختلف عضویت
    • تعیین و شناسایی ارتباط بین طول عمر مقاله تا رسیدن به مرز برگزیدگی و تعداد مشارکت کنندگان
    • تعیین و شناسایی ارتباط بین تعداد ویرایش های هر مقاله و تعداد نویسندگان آن مقاله

1-4. پرسش های پژوهش

1-4-1. پرسش اصلی

روند مشارکت و همکاری علمی در ویکی پدیای فارسی به چه صورت است؟

1-4-2. پرسش های فرعی

پرسش یک. وضعیت رتبه نویسندگان فعال جامعه پژوهش از نظر تولید مقالات جدید چگونه است؟

پرسش دو. وضعیت رتبه نویسندگان فعال جامعه پژوهش از لحاظ ویرایش مقالات چگونه است؟

    • پرسش سه. متوسط فاصله زمانی ویرایش برای نویسندگان فعال جامعه پژوهش چقدر است؟
        • پرسش چهار. میانگین تعداد نویسندگان در ویرایش مقالات جامعه پژوهش چقدر است؟

پرسش پنج. نیمه عمر ویرایش مقالات مشارکتی ویکی پدیای فارسی تا رسیدن به مرز برگزیدگی مقاله چگونه است؟

پرسش شش. پراکندگی موضوعی مقالات تولید شده جامعه پژوهش توسط نویسندگان چگونه است؟

1-5. فرضیه های پژوهش

فرضیه یک. بین میزان مشارکت نویسندگان با سطوح مختلف عضویت تفاوت معناداری وجود دارد.

فرضیه دو. بین طول عمر مقاله تا رسیدن به مرز برگزیدگی و تعداد مشارکت نویسندگان رابطه وجود دارد.

فرضیه سه. بین تعداد ویرایش های هر مقاله و تعداد نویسندگان آن مقاله رابطه وجود دارد.

۱-6. اهمیت و ضرورت پژوهش

1-6-1. اهمیت نظری

تحقیقات اخیر نشان داده است که ویکی پدیا به عنوان یک اثر مرجع با اطلاعات غنی و در دسترس، مورد استفاده دانش آموزان و دانشجویان قرار می گیرد و قابلیت های خاص این دانشنامه، آن را همپایه ابزار مرجع در کتابخانه ها قرار داده است (قفقازی الاصل، 1390). بنابراین ویکی پدیا به عنوان یک نمونه خوب از همکاری درتالیف و ویرایش مقالات، به منظور بهره وری موثر وکارآمد بودن آن در فضای وب فارسی، شایسته پژوهش دقیق از لحاظ همکاری علمی است. زیرا که بررسی مسائل مربوط به همکاری علمی در ویکی پدیا در ارتباط نزدیک با بهره وری از طریق روند مشارکت و کیفیت مقالات است.

1-6-2. اهمیت عملی

با توجه به اینکه ارتقای ویکی پدیای فارسی به عنوان فرصتی بزرگ برای کمک به پیشرفت وتوسعه محتوای وب فارسی است (قفقازی الاصل،1390) و از آنجا که همکاری علمی عاملی برای ارتقای میزان تولید علمی محسوب می شود، بنابراین شناسایی سازوکارهای فراهم شده برای این امر در ویکی پدیای فارسی که، بستری باز برای همکاری های جمعی و تولید محتوا در محیط وب می باشد (قفقازی الاصل،1390)،  امری ضروری به نظر می رسد.

بنابراین نتایج حاصل از مطالعه روند مشارکت و همکاری علمی در ویکی پدیای فارسی می تواند منجر به شناخت حمایت ویکی پدیا از فرایندهای خلق، ذخیره و بازیابی دانش در طولانی مدت و نیز باعث آشنایی با ادبیات ویکی پدیا شود. در مجموع پژوهش حاضر ضمن اینکه فرصتی را برای جامعه علمی جهت کسب آگاهی از ساختار اجتماعی ویکی پدیا فراهم می کند، نتایج حاصل از آن نیز می تواند منجر به موارد زیر شود:

    • ارائه تحلیلی مناسب برای جامعه علمی ویکی نویسان فارسی زبان جهت تولید مقاله های مطلوب تر با همکاری گروهی هدفمند
    • آشکار شدن میزان نقش آفرینی ویکی نویسان در پیش برد کمی و کیفی مقالات ویکی پدیای فارسی
    • ایفای نقش ارزشمند ویکی پدیا در امر آموزش و پژوهش
    • سنجش میزان صحت و کیفیت مطالب ویکی پدیا برای جلب اعتماد دانشجویان و دانش آموزان جهت تأمین نیاز اطلاعاتی خود از طریق این دانشنامه
    • گام برداشتن ویکی پدیای فارسی در راستای همکاری علمی موثر جهت دربرداشتن دستاوردهای بزرگ برای جامعه علمی و دانشگاهی ایران
    • آمادگی هرچه بیشتر ویکی پدیای فارسی به عنوان یکی از بزرگ ترین منابع اطلاعات عمومی به زبان فارسی برای تبدیل شدن به منبع دانشنامه ای فارسی ارزشمند در محیط اینترنت
    • آمادگی هرچه بیشتر برای رسیدن ویکی پدیای فارسی به جایگاه مناسب در بین ویکی های دیگر

1-7. تعاریف مفهومی و عملیاتی متغیرهای پژوهش

1-7-1.تعریف های مفهومی