مطالعه تطبیقی کتابخانه ملی ایران و کتابخانه‌های ملی کانادا و استرالیا

و بیان مساله تحقیق :

سازمان ها، به ویژه در بخش عمومی و در سطح ملی، موجودیت های پیچیده ای هستند که پیدایش و تحول آن ها تحت تأثیر شرایط و مناسبات بی نهایت متنوع رخ می دهد. این شرایط و مناسبات در فرایندهای تصمیم گیری مرتبط با آن ها تبلور می یابد. مقایسه روند رشد و توسعه پدیده های مشابه در بستر جوامع مختلف، به شرط آنکه واجد قدر کافی مشابهت باشند، می تواند منتهی به شناخت عمیق تر و دست یافتن به بصیرت در خصوص آن ها شود (در مورد پایه های معرفت شناختی مقایسه در فصل دوم بحث شده است).

سازمان مورد مطالعه در پژوهش حاضر کتابخانه ملی ایران است. کتابخانه ها و آرشیوهای ملی هر کشور حافظ میراث مستند ملت خود هستند و در کنار آن به پیشرفت خدمات کتابخانه ای و آرشیوی در کشور نیز کمک می کنند. سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران نیز با عهده گیری این وظایف به عنوان اصلی ترین عنصر خدمات کتابداری و آرشیوی در کشور به شمار می رود. کتابخانه ملی و سازمان اسناد ملی ایران طی دو دهه گذشته شاهد تحولات عظیم بوده اند. از بیش از هفتاد سالی که از تأسیس کتابخانه ملی ایران می گذرد، جایگاه و کمیت و کیفیت خدمات آن ثابت و بدون تغییر نبوده است. ارتقای جایگاه کتابخانه ملی از بخش بالنسبه کوچک در وزارتخانه فرهنگ و آموزش عالی به معاونت ریاست جمهور بعد از تصویب اساسنامه در 1369، آن را به سازمانی بزرگ و خودمختار تبدیل کرد. به علاوه با جدا شدن سازمان اسناد ملی از سازمان مدیریت و برنامه‎ریزی و پیوستن آن به کتابخانه ملی (1381)، کتابخانه ملی و اسناد ملی به سازمان بزرگتری به نام سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران تبدیل شدند. افزایش چشمگیر شمار نیروی انسانی سازمان جدید و ساخته شدن دو بنای عظیم برای دو بخش آرشیو و کتابخانه، مقدمات توسعه این سازمان بزرگ و خودمختار بود. جایگیری دو سازمان کتابخانه ملی و اسناد ملی در پوسته جدید و هماهنگی آن ها با تحولاتی چون توسعه تکنولوژی اطلاعات و تغییر اشکال منابع اطلاعات، در عین گستراندن چشم انداز حیطه عمل، آینده پرچالشی را برای آن ها رقم می زند. مرور فعالیت های گذشته و بررسی و ارزیابی روند توسعه سازمان می تواند به برنامه ریزی درست در چنین شرایط متغیری کمک کند.

یکی از راه های سنجش عملکرد هر سازمان آگاهی از عملکرد سازمان های مشابه است. در مورد کتابخانه ملی ایران نیز مقایسه روند توسعه، ساختار و برنامه ها، با کتابخانه های ملی دیگری (به ویژه از نمونه های موفق در کشورهای توسعه یافته) می تواند رهنمودهای مناسبی در اختیار ما قرار دهد. در این میان، مقایسه با کتابخانه های ملی پیشرو نظیر کتابخانه کنگره آمریکا و کتابخانه ملی انگلستان به دلیل وسعت و سابقه بلند مدت این کتابخانه کمتر احتمال دارد به نتایج کاربردی منجر شود. اما مقایسه کتابخانه ملی کشور با کتابخانه هایی که شرایط مشابهی نظیر تاریخ تأسیس و اندازه کم وبیش مشابه دارند، می تواند جنبه هایی از روند توسعه آن ها را به نحوی به تصویر بکشد که برای الهام گیری قابل استفاده باشد. به همین دلیل کتابخانه های کانادا و استرالیا به دلیل شباهت هایی چون تاریخ تأسیس، اندازه و همچنین برخورداری از امتیازاتی چون بهره بردن از ارتباط با پیشگامان کتابداری (امریکا و انگلیس) نمونه های مناسبی برای مقایسه به نظر رسیدند. علاوه براین، سه کشور ایران، کانادا و استرالیا دارای شباهت هایی نظیر تنوع قومی و پراکندگی جغرافیایی هستند؛ وجود این شباهت های زمینه ای می تواند راهکارهای زیادی برای هماهنگی با شرایط موجود در کشور به دست دهد. لازم به ذکر است کتابخانه ملی کانادا علاوه بر شباهت هایی چون نزدیکی تاریخ تأسیس، مانند کتابخانه ملی ایران در سال های اخیر ادغام با آرشیو ملی را تجربه کرده است. بنابراین بررسی روند ادغام در دو سازمان، مدیریت، ساختار و فعالیت های آن ها می تواند نکات قابل توجهی را برای برنامه ریزی های آینده به دست دهد.

2-1 ضرورت انجام تحقیق:

جایگاه و ساختار مناسب هر نظام سازمانی شرط پایه ای برای کارائی و اثرگذاری آن است و کمک بزرگی به تحقق اهدافش می کند. یکی از راهکارهای شناخته شده برای ارتقای یک نظام سازمانی، مقایسه آن با نظام های مشابه است. سازمان کتابخانه ها و خدمات کتابداری نیز از این قاعده مستثنی نیستند.

با در نظر گرفتن بعضی وظایف کتابخانه های ملی نظیر صیانت از میراث ملی، رهبری خدمات کتابخانه ای در کشور و شرکت در مجامع بین المللی کتابداری، می توان این سازمان را در بین کتابخانه های یک کشور بی همتا دانست. به بیان دیگر هیچ کتابخانه دیگری در سطح و اندازه کتابخانه ملی در کشور وجود ندارد که بتوان عملکرد را با آن مقایسه کرد.

مقایسه فعالیت های کتابخانه ملی ایران با سازمان های مشابه در کشورهای دیگر با به تصویر کشیدن اهداف، رویکرد، مسائل و مشکلات و برنامه ها، می تواند معیاری برای سنجش عملکرد به دست دهد که استفاده از نتایج آن تأثیر مثبتی در برنامه ریزی های آینده خواهد داشت.

1-3. سوالات:

1– جایگاه کتابخانه و آرشیو ملی کانادا، سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران و کتابخانه ملی استرالیا در ساختار سیاسی و اجتماعی کشورشان چیست؟

2- این سازمان ها چگونه رهبری می شوند؟

3- ساختار سازمانی آن ها چگونه است؟ ( از چه زیر بخش هایی تشکیل شده اند؟ به صورت متمرکز اداره می شوند یا غیر متمر کز؟)

4- اهداف و خط مشی سازمان ها از چه قرار است؟

5- چه خدماتی و فعالیت هایی در آن ها ارائه و اجرا می شود ؟

1-4. هدف ها:

هدف این تحقیق بررسی ساختار، عملکرد و روند توسعه کتابخانه ملی در سه کشور ایران، کانادا و استرالیا با بهره گرفتن از رویکرد مقایسه ای است تا با کشف شباهت ها و تفاوت های آن ها، راه هایی برای توسعۀ کیفی خدمات کتابخانه ملی ایران ارائه شود.

1-5. چه کاربردهایی از انجام این تحقیق متصور است:

شیوه بررسی ای که در هدف به آن اشاره شد، کتابداری تطبیقی خوانده می شود. مطالعات تطبیقی در کتابداری مقایسه نظر و عمل کتابخانه در کشورهای مختلف جهان است با هدف گسترش و تعمیق ادراک از مسائل حرفه کتابداری و راه حل های آن ها (سیمسوا و مک کی، 1970، ص.15). نتایج این تحقیق می تواند با مقایسه روند پیدایش، توسعه، و موقعیت کنونی کتابخانه ملی ایران، کانادا و استرالیا به توسعه بصیرت خواننده برای ارتقا و بهبود عملکرد آن ها مدد رساند.

1-6. استفاده کنندگان از نتیجه این پایان نامه (اعم از موسسات آموزشی، پژوهشی، دستگاه های اجرایی و غیره):

اداره کل برنامه ریزی و توسعه سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران می تواند استفاده کننده اصلی از نتایج این تحقیق باشد .

1-7. جنبه جدید بودن و نوآوری طرح در چیست؟

در کشور تا کنون هیچ گونه کار جدی برای مقایسه جامع کتابخانه ملی ایران با سایر کتابخانه ها انجام نشده است.

1-8. روش تحقیق

پژوهش مورد نظر در دسته مطالعات تطبیقی جای می گیرد و در آن برای مقایسه کتابخانه های ملی در سه کشور مورد نظر- ایران، کانادا و استرالیا- از روش مطالعات تطبیقی در کتابداری استفاده می شود. طبق تعریف دانتون: «تطبیق در کتابداری رویکردی پژوهشی است برای تحلیل کتابخانه ها، سیستم های کتابخانه ای، جنبه های مختلف کتابداری و مسائل کتابداری در دو یا چند محیط متفاوت اجتماعی، فرهنگی، ملی با زمینه های مختلف سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، ایدئولوژیکی و تاریخی. هدف از این تحلیل، درک و توصیف شباهت ها و تفاوت ها برای استنتاج تعمیم ها و اصول معتبر است» (دانتون،1973، ص.52) .

در پژوهش حاضر با بهره گرفتن از مدارک موجود و در دسترس، پیدایش و سیر تحول این کتابخانه ها بررسی شده وضع گذشته، حال و برنامه های آینده آن ها تشریح و در نهایت مقایسه می شوند.

1-9. ابزار گردآوری اطلاعات

بعضی متخصصان استفاده از سیاهه های وارسی برای انتخاب اطلاعات، جمع آوری و سازمان دهی آن ها را در مطالعات تطبیقی در کتابداری پیشنهاد می دهد. البته از آنجا که سیاهه ها کار را انعطاف ناپذیر کرده و برداشتی خطی به دست می دهند بیشتر متخصصان محدود شدن به آن ها را توصیه نکرده اند (سیمسوا و مک کی، 1361). به نظر فاسکت اولین گام در مطالعه تطبیقی ایجاد چارچوبی است که بتوان در داخل آن اطلاعات را جمع آوری و منظم کرد. این کار در وهله اول چندان دقیق نبوده و در حقیقت فقط چیزی بیش از تصور عمومی از مسئله ای که می خواهیم مطالعه کنیم نخواهد بود. در طول مطالعه هر چه اطلاعات بیشتری جمع آوری می کنیم کار ما بیشتر شکل می گیرد و در داخل چارچوب بیشتر جا می افتد (سیمسوا، 1371).

در مطالعه حاضر، از قسمت هایی از سیاهه وارسی دستنامه کتابداری تطبیقی سیمسوا (این سیاهه در پیوست شماره 1 ارائه می شود.) که با محدوده مطالعه مرتبط است به عنوان چارچوب کلی استفاده شد. در نهایت نیز تلاش شد با ایجاد ارتباط بین اطلاعات خام جمع آوری شده با سیاهه ها، و تفسیر آن ها به نتیجه رسید و پیشنهاداتی را برای بهبود شرایط کتابخانه ملی ایران ارائه داد.