شناسایی عوامل مؤثر بر ارتقاء منزلت اجتماعی کتابداران و توسعه‌ سرمایه اجتماعی در کتابخانه‌های دانشگاهی همدان

تاریخچه کتابخانه های دانشگاهی به مفهوم امروزی و با قوانین مدون، در اروپا به حدود سال 1855 و در آمریکا به سال 1850 می رسد. اولین دانشگاه به مفهوم امروزی آن، در سال 1313 با عنوان دانشگاه تهران تأسیس شد. با تأسیس این دانشگاه و شکل گیری دانشکده های مختلف آن، پایه های کتابخانه های دانشکده ای و دانشگاهی نیز پی ریزی شد (مزینانی،1380). امروزه یکی از شعارهای دانشگاه های معتبر جهان، تبدیل دانشگاه به مرکز یادگیری مادام العمر برای اهل دانش و پژوهش و برای همه افراد، صرف نظر از ملیت، جنسیت، سن و توانایی یا ناتوانی جسمی است (آذرنگ، 1378). کتابخانه های دانشگاهی جزئی مهم از نظام آموزشی و شریان های حیاتی کانون های آموزشی و پرورشی جوامع بوده و از جنبه های علمی و فرهنگی اهمیت ویژه ای دارند. کارکرد بهینه و بهره وری هر چه بیشتر این نهادها، دستیابی به هدف های علمی و فرهنگی جوامع را تسهیل می کند (حریری، 1381). اساساً هدف از تأسیس کتابخانه دانشگاهی نیل به هدف های دانشگاه یعنی حفظ، اشاعه، و ارتقای دانش است و از این رو، هدف های آن هماهنگ با هدف های دانشگاه شکل می گیرد و معنی دار می شود. این نهاد ارتباط مستقیمی با نیازهای آموزشی و پژوهشی استادان و دانشجویان دارد و هدف اساسی آن حمایت از برنامه های آموزشی و پژوهشی دانشگاه است. فراهم ساختن امکان پیشرفت تحصیلی دانشجویان، خدمت به استادان در امر انتقال دانش، و اعتلای برنامه های پژوهشی و مطالعات پیشرفته از رسالت های کتابخانه دانشگاهی است.

قشربندی اجتماعی فرایندی است که از طریق آن جایگاه و ارتباط و حیثیت افراد هر جامعه متناسب بافرهنگ آن جامعه تعیین می شود. منزلت اجتماعی یا پایگاه اجتماعی یکی از ابعاد قشربندی اجتماعی است (سام آرام و قائم پور،1390). از نظر توسلی (1369) پایگاه اجتماعی، مرتبه یا ارزش هر فرد در محیط گروهی، سازمانی، را منعکس می سازد. چلبی معتقد است: منزلت یا پرستیژ با مفاهیمی نظیر شهرت، اعتبار، حیثیت، آبرو، نفوذ، تأیید اجتماعی و احترام هم خانواده است (چلبی،1375). از نظر کارکردگرایان «منزلت وجه احترام انگیز عمومی ترین و پایدارترین شکل قشربندی است زیرا آنچه انسان ها به عنوان حیوانات اجتماعی بیش از برآوردن سایر نیازها بدان نیاز دارند شناخته شدن از سوی دیگران است» (لیپست، 1381). بعد اجتماعی پایگاه، منزلت شغلی نامیده می شود که پایگاه اجتماعی افراد یک سازمان را نشان می دهد (میچل، 1383). از نظر نیک گهر منزلت اجتماعی، آن شأن یا مقام و موقعیتی است که برای یک فرد در جامعه قائل اند، یا تلقی و ذهنیتی است که دیگران ازآنچه شخص هست دارند (نیک گهر، 1373). منزلت اجتماعی هر شغل، چگونگی رفتار متقابل و انتظارات جامعه را از شاغلان تعیین می کند و آنان را در ساخت دهی به تعامل های اجتماعی یاری می رساند (کاظم پور،1383).

مفهوم نظریه سرمایه اجتماعی از دهه 1990 با اقبال توجه اندیشمندان و پژوهشگران رشته های مختلف علوم اجتماعی مواجه شده است (دینی ترکمانی،1386). استقبال کم نظیر از این مفهوم در حوزه های گوناگون علوم اجتماعی سبب شده تا در دو دهه گذشته بخش مهمی از ادبیاتی که در این چند حوزه تولید شده است به بررسی کم و کیف سرمایه اجتماعی در جوامع صنعتی امروز اختصاص یابد. سرمایه اجتماعی ثروتی نامرئی است که زمینه لازم برای توسعه علمی، فرهنگی و اجتماعی جوامع انسانی را فراهم می سازد و همچنین عاملی است که از طریق فرایند ایجاد ارتباط و اعتماد در سازمان های فرهنگی و اجتماعی مانع از سردی و بی روح شدن جامعه و نیز از خود بیگانگی و رشد انحرافات اجتماعی می شود (منصوریان، 1390). ناهاپیت و گوشال (1998) گسترش اعتماد و شبکه روابط بین افراد را سرمایه اجتماعی نامیده و آن را یکی از قابلیت ها و دارایی های مهم سازمانی تلقی می کنند. سرمایه اجتماعی موضوع واحدی نیست بلکه انواع گوناگونی از مقوله هاست که دو ویژگی مشترک دارد: یکی اینکه همه آن ها شامل جنبه ای از ساخت اجتماعی است و دیگر اینکه کنش های معین افرادی را که در درون ساختار قرار دارند، تسهیل می کند. سرمایه اجتماعی، نه در افراد شکل می گیرد و نه در ابزار فیزیکی تولید؛ بلکه در روابط اجتماعی شکل می گیرد و توسعه پیدا می کند (نصر اصفهانی و همکاران، 1390). سرمایه اجتماعی در حقیقت به آرمان های مشترک، وفاق و انسجام اجتماعی، اعتماد، صداقت و احترام متقابل افراد نسبت به همدیگر، رعایت ارزش ها و هنجارها و اصول اخلاقی، پرهیز از هرگونه تظاهر در رفتار اطلاق می گردد. پدیده سرمایه اجتماعی تنها زمانی هستی می یابد و شکل می گیرد که در ابتدا، انسان هایی در یک محیط معین (واقعی یا مجازی) در برابر یکدیگر قرار گرفته باشند و در ثانی میان آن ها رابطه ای شکل گرفته باشد و جریان بیابد. در درون این رابطه است که سرمایه اجتماعی زاده یا تولید می شود (اجتهادی، 1386). مفهوم سرمایه اجتماعی به پیوندها و ارتباطات میان اعضای یک شبکه به عنوان منبعی باارزش اشاره دارد و با خلق هنجارها و اعتماد متقابل موجب تحقق اهداف اعضاء می شود و در غیاب سرمایه اجتماعی، سایر سرمایه ها اثربخشی خود را از دست داده و پیمودن راه های توسعه و تکامل فرهنگی ناهموار و دشوار می شود (احمدی و محمدی بلبان آباد، 1392).

1-2. بیان مسئله

منزلت اجتماعی، آن شأن یا مقام و موقعیتی است که برای یک فرد در جامعه قائل اند، یا تلقی و ذهنیتی است که دیگران از آنچه شخص هست دارند (نیک گهر، 1373). منزلت اجتماعی هر شغل، چگونگی رفتار متقابل و انتظارات جامعه را از شاغلان تعیین می کند و آنان را در ساخت دهی به تعامل های اجتماعی یاری می رساند (کاظم پور،1383). اگر جامعه را به یک ساختمان تشبیه کنیم و هر فرد یا گروه را در یکی از این طبقات این ساختمان در نظر بگیریم هر طبقه از این ساختمان که افراد یا گروه ها در آن قرار گرفته اند منزلت آن ها را نشان می دهد (نویدی و برزگر،1382). کسب اعتبار و حیثیت از منابع مختلفی نظیر سیاست، اقتصاد، اجتماع و فرهنگ به دست می آید، این امر بستگی به این دارد که افراد در کدام یک از این ابعاد نقش آفرینی نمایند. اهمیت نقش کتابدار ازآنجا نشأت می گیرد که وی در جامعه به عنوان منبع علمی، راهنمای کاربران، رابط بین پایگاه های اطلاعاتی و مراجعه کنندگان است که وظیفه او فراهم آوری، سازمان دهی، اشاعه، و دسترس پذیری اطلاعات به منظور در دسترس گذاردن منابع و ارائه خدمت به مراجعه کنندگان است، که می تواند پاسخگوی طیف وسیعی از مراجعین باشد، ایفای نقش می کند لذا توان هدایتی و دسترسی و آموزشی او در هر جامعه ای به خصوص در جوامع امروزی که با انفجار اطلاعات روبه روست بیش از پیش به طور آشکار قابل ملاحضه است. اما این کتابدار زمانی قادر است از عهده وظایف دسترسی و هدایتی و آموزشی خود به خوبی و شایستگی برآید که برای پذیرش شغل مهمی که بر عهده دارد، از شأن و منزلت والایی برخوردار باشد زیرا موقعیت، منزلت و پایگاه اجتماعی بالا در روحیه ی کتابداران و کارایی آن ها تأثیر بسزایی دارد.

یکی از ابعادی که در منزلت اجتماعی و تعاملات اجتماعی و در نهایت طبقات اجتماعی نقش تعیین کننده دارد، سرمایه اجتماعی است. بوردیو(1986) سرمایه اجتماعی را از سایر انواع سرمایه های اقتصادی، فرهنگی و نمادین متمایز می سازد و برای آن خصلتی تعاملاتی قائل است. بوردیو سرمایه اجتماعی را شبکه نسبتاً بادوامی از روابط کم وبیش نهادینه شده توأم با شناخت و تعهدات از جمله اعتماد متقابل می داند که به عنوان منابعی بالفعل یا بالقوه موجبات لازم را برای تسهیل کنش های فردی یا جمعی کنش گران را فراهم می سازد. (مهدوی، ظهیری،1390). سرمایه اجتماعی بر اساس نظر بسیاری از اندیشمندان به پیوندها و ارتباطات میان اعضای یک شبکه به عنوان منبعی باارزش اشاره دارد و از طریق هنجارها و اعتماد متقابل موجب تحقق اهداف اعضا می گردد. سرمایه اجتماعی به عنوان منبعی که ممکن است افراد و گروه ها و جوامع برای نیل به نتایج مطلوب آن را به کار گیرند، قلمداد می شود و آن مفهومی است که در بسیاری موارد تحلیلگران اجتماعی برای توصیف طیف وسیعی از فرایندهای اجتماعی به کار می برند و به درک این پرسش کمک می کنند که چرا برخی افراد و گروه ها و طبقات مردم به نتایج سیاسی، اقتصادی و یا اجتماعی مثبت تری نسبت به دیگران نائل می شوند (قنادان و اندیشمند،1388). امروز سرمایه اجتماعی، نقشی بسیار مهم تر از سرمایه فیزیکی و انسانی در سازمان ها و جوامع ایفا می کند و شبکه های روابط جمعی و گروهی، میان انسان ها، سازمان ها و انسان ها، و سازمان ها با سازمان ها انسجام می بخشند. در غیاب سرمایه اجتماعی، سایر سرمایه ها اثربخشی خود را از دست می دهند و بدون سرمایه اجتماعی، پیمودن راه های توسعه و تکامل فرهنگی و اقتصادی، ناهموار و دشوار می شود. در دیدگاه های سنتی مدیریت، توسعه سرمایه اقتصادی و فیزیکی و نیروی انسانی مهم ترین نقش را ایفا می کردند، اما در عصر حاضر برای توسعه، بیشتر از آنچه به سرمایه اقتصادی و فیزیکی و انسانی نیازمند باشیم به سرمایه اجتماعی نیازمندیم و سرمایه اجتماعی به عنوان یک اصل محوری برای دستیابی به توسعه محسوب می شود. مدیران و کسانیکه بتوانند در سازمان، سرمایه اجتماعی ایجاد کنند، راه کامیابی و شغلی و سازمانی خود را هموار می سازند (صالحی و مهر علیزاده،1384). سرمایه اجتماعی مناسب همچنین هزینه های تبادل و تعامل را در سازمان های مختلف کاهش می دهد، مانند هزینه های مادی تا زمانی که صرف بستن پیمان ها یا کنترل و نظارت از طریق سلسله مراتب و مقررات دیوانسالارانه می شود. امروزه، تخصصی شدن حرفه های مختلف به گونه ای است که دیگر شیوه های دیوانسالارانه در سرپرستی کارکنان متخصص پاسخگوی نیازهای سازمان نیست و نمی تواند مدیر را در دستیابی به اهداف سازمان یاری کند، درحالی که انتظار می رود ایجاد و تقویت هنجارهای حرفه ای اثربخش در محیط های تخصصی بهره وری بالاتری داشته باشد (پروساک، 2000).

امروزه اکثر سازمان ها از بی اعتمادی، ارتباطات بسته و رسمی بودن بیش از حد رنج می برند. باید تغییراتی در راستای اعتماد متقابل شخصی بیشتر، ارتباطات بازتر، انعطاف پذیری شخصی و سازمانی بیشتری ایجاد کرد (گامان،2007). و در این میان محیط های کتابخانه های دانشگاهی هم از این قاعده مستثنا نیستند، زیرا که با کمبود تعاملات، ارتباطات میان فردی و گروهی، احساس هویت سازمانی، اعتماد پایین، کار گروهی و مشارکت ضعیف در میان کارکنان کتابخانه روبه رو هستند. کتابخانه های دانشگاهی می توانند با سرمایه گذاری درزمینهٔ سرمایه اجتماعی، بردانش و مهارت و شایستگی های کتابداران خود و همچنین در سرمایه ساختاری خود از قبیل دارایی فکری، نوآوری، فرایندها و روش های کاری، یادگیری سازمانی، سیستم های اطلاعاتی و … بیفزایند. بر همین اساس توجه به عوامل مؤثر بر ارتقاء منزلت اجتماعی و وضعیت سرمایه اجتماعی در کتابخانه های دانشگاهی که نقش و اهمیت زیادی در پیشبرد برنامه های آموزشی و پژوهشی در دانشگاه ها دارند، شایان توجه است. مدیران و برنامه ریزان کتابخانه های دانشگاهی که درصدد ارتقاء و توسعه منزلت اجتماعی کتابداران هستند باید تلاشی جامع، نظام مدار و پی گیر داشته باشند که به نظر می رسد حلقه مفقود در چرخه این توسعه، مفهوم سرمایه اجتماعی و مؤلفه های آن می باشد ازآنجاکه تحقیقات زیادی روی این مفهوم در ایران صورت نگرفته است محقق قصد دارد به بررسی عوامل مؤثر بر ارتقاء توسعه منزلت اجتماعی کتابداران و توسعه سرمایه اجتماعی در کتابخانه های دانشگاهی بپردازد

1-۳. اهداف پژوهش

هدف این پژوهش به طورکلی، شناسایی عوامل مؤثر بر ارتقاء منزلت اجتماعی کتابداران و ایجاد سرمایه اجتماعی در کتابخانه های دانشگاهی همدان است.

    • شناسایی وضعیت منزلت اجتماعی در کتابداران شاغل در کتابخانه های دانشگاهی همدان
    • شناسایی عوامل مؤثر بر منزلت اجتماعی کتابداران شاغل در کتابخانه های دانشگاهی همدان
    • شناسایی نقش کتابخانه های دانشگاهی بر ارتقاء منزلت اجتماعی کتابداران
    • شناسایی نقش کتابخانه های دانشگاهی در ایجاد سرمایه اجتماعی در بین افراد موردمطالعه
    • شناسایی عوامل مؤثر بر توسعه سرمایه اجتماعی در کتابخانه های دانشگاهی همدان
    • شناسایی عوامل بازدارنده بر توسعه سرمایه اجتماعی در کتابخانه های دانشگاهی همدان
    • ارائه راهکارهایی برای افزایش منزلت اجتماعی کتابداران موردمطالعه

1-۴. پرسش های پژوهش

    1. کتابداران کتابخانه های دانشگاهی همدان منزلت اجتماعی خود را چگونه تعریف می کنند؟
    1. کتابداران کتابخانه های دانشگاهی همدان چه عواملی را بر ارتقاء منزلت اجتماعی خود مؤثر می دانند؟
    1. کتابخانه های دانشگاهی همدان چگونه در ایجاد و توسعه سرمایه اجتماعی مؤثرند؟
    1. عوامل مؤثر بر توسعه سرمایه اجتماعی در کتابخانه های دانشگاهی همدان کدامند؟
    1. عوامل بازدارنده در توسعه سرمایه اجتماعی در کتابخانه های دانشگاهی همدان کدامند؟