خود، رهایی از وابستگی، رفع عدم تعادلهای منطقهای و در نهایت رسیدن به توسعه پایدار، بسیج منابع و به خصوص تخصیصها و تصمیم سازیهای مدیریتی نیازمند شناسایی امکانات و منابع خویش هستند. با توجه به این امر که توزیع نامتعادل منابع و عوامل اقتصادی، پیامدهای متفاوتی را برای مناطق مختلف به همراه داشته و از آنجا که یکی از بنیانهای اطلاعاتی لازم جهت برنامهریزی صحیح ملی و منطقهای، آگاهی از توانمندیها و امکانات مناطق مختلف است. لذا تعیین موقعیت و جایگاه این مناطق بهویژه از نظر میزان توسعهیافتگی از اهمیت ویژهای برخوردار میباشد.
شهرستان رودبار براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال 1385 دارای، 104102 نفر جمعیت است که از این تعداد جمعیت 15/59 درصد در نقاط شهری و 85/40 درصد در نقاط روستایی سکونت دارند، به عبارت دیگر 42527 نفر در مناطق روستایی زندگی میکنند، این شهرستان در نواحی کوهستانی قرار دارد و این امر موجب شده که روستاها از یکدیگر و نواحی شهری فاصله بیشتری داشته باشند و متأسفانه توجه کمتری به آنها شود بنابراین با توجه به تعداد زیاد جمعیت روستایی و اهمیت و نقش روستاها در توسعه استان و کشور توجه به نواحی روستایی این شهرستان اهمیت بیشتری پیدا میکند. بههمین منظور برای تعیین روستاهایی که از نظر شاخصهای توسعه در سطح پایینی از توسعه قرار دارند به بررسی تکتک روستاها پرداختیم تا بتوان روستاهای کمتر توسعه یافته را مشخص کرد و در برنامهریزیها به این روستاها توجه بیشتری نمود.

1- 4 – اهداف تحقیق
1- 4 -1- هدف اصلی تحقیق:
هدف اصلی این تحقیق تعیین درجه توسعهیافتگی نواحی روستایی شهرستان رودبار میباشد.

1- 4 -2- اهداف اختصاصی تحقیق:
1- شناخت نقاط قوت و ضعف نواحی روستایی در زمینههای بهداشتی و درمانی، آموزشی، زیربنایی، ارتباطی
2- شناخت درجات توسعه و تفاوتهای آن در روستاهای مختلف شهرستان رودبار
3- شناخت درجات توسعه و تفاوتهای آن در بخشها و دهستاهای مختلف شهرستان رودبار

1- 5 – سوالات تحقیق
با توجه به شاخصهای توسعه، روستاهای شهرستان رودبار در چه سطحی از توسعهیافتگی قرار دارند؟
با توجه به شاخصهای توسعه، کدام یک از بخش و دهستان در سطح بالاتری از توسعهیافتگی قرار دارند؟

1-6- محدوده تحقیق
محدودههای تحقیق تعیینکننده حیطههای تحقیق میباشند که به شفافتر شدن تحقیق برای محقق و خوانندگان کمک مینماید. به طور کلی محدودههای تحقیق را از سه بعد مورد بررسی قرار میدهیم که عبارتند از: محدوده مکانی، محدوده زمانی و محدوده موضوعی.

1-6-1- محدوده زمانی
این پژوهش در پاییز و زمستان 1392 انجام گرفته است.

1-6-2- محدوده مکانی
تحقیق حاضر در استان گیلان و در محدوده شهرستان رودبار انجام پذیرفته است که درجه توسعه یافتگی نواحی روستایی این شهرستان را مورد مطالعه قرار میدهد.
1-6-3- محدوده موضوعی
این تحقیق از نظر موضوعی و زمینه تخصصی محدود به تعین درجه توسعه یافتگی نواحی روستایی در پنج بعد آموزشی و فرهنگی، بهداشتی و درمانی، ارتباطی، خدماتی و رفاهی زیربنایی در شهرستان رودبار است.

1-7- محدودیت تحقیق
از جمله مشکلات این تحقیق عبارت است از:
– یافتههای حاصل از پژوهش قابلیت تعمیم به تمامی جوامع را ندارد و نتایج را برای مناطق دیگرنمیتوان استفاده نمود.
– طولانی شدن جمعآوری پرسشنامهها به علت فاصله زیاد روستاها از نواحی شهری و مرکز دهستانها.
– عدم همکاری لازم بعضی از سازمانها و دهیاران.

1-8- واژه های کلیدی:
1-8-1- روستا: روستا به مجموعه یک یا چند مکان و اراضی به هم پیوسته (اعم از کشاورزی و غیرکشاورزی)، گفته میشود که خارج از محدودهی شهری واقع شود و دارای محدودهی ثبتی و یا عرفی مستقل باشد. روستا مبدا تقسیمات کشوری است که از لحاظ زیستی (وضع طبیعی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی) همگن بوده، اکثریت ساکنان واقعی آن- بهطور مستقیم و غیرمستقیم- به یکی از فعالیتهای زراعی، دامداری، باغداری و به طور اعم صنایع دستی و صید یا ترکیبی از این فعالیتها اشتغال داشته باشند در عرف به عنوان ده، آبادی، دهکده یا قریه نامیده میشود. (پاپلی و ابراهیمی، 1381)
1-8-2- توسعه: واژه توسعه1 در لغت به معنای خروج از لفاف است. در قالب نظریه نوسازی، لفاف همان جامعه سنتی و فرهنگ و ارزشهای مربوط به آن است که جوامع برای متجدد شدن باید از این مرحله سنتی خارج شوند (ازکیا، غفاری، 1384).
1-8-3- توسعه روستایی2: بانک جهانی توسعه روستایی را اینگونه تعریف میکند: توسعه روستایی استراتژی است که به منظور بهبود زندگی اجتماعی و اقتصادی گروه خاصی از مردم یعنی روستاییان فقیر طراحی شده است. این استراتژی در پی گسترش منافع توسعه در بین فقیرترین افرادی است که در نواحی روستایی به دنبال امرار معاش هستند، از نظر بانک جهانی، فقرای روستایی شامل، کشاورزان خردهپا، اجارهنشینها و خوشنشینها میشود (جمعه پور،1385).
1-8-4- توسعه پایدار: توسعه پایدار توسعهای است که نیازهای نسل حاضر را برآورده میسازد بدون آنکه توانایی نسلهای آینده را در برآورد نیازهایشان مورد چالش قرار دهد.
1-9-5- برنامهریزی: فرآیندی است متشکل از مجموعهای از تلاشها، فعالیتها و روشهای آگاهانه مرتبط به هم که برای رسیدن به هدف یا اهدافی مشخص به کار گرفته میشود (جمعه پور، 1385).
1-8-6- برنامهریزی روستایی: برنامهریزی روستایی تعیین یک طرح مشخص و الگوی صریح جهت توسعه و شکوفایی زندگی روستایی با پیشبینی و آ
ی
ندهنگری مسائل خاص اجتماعی و اقتصادی جهت توسعه است که نمیتوان بدون توجه به امکانات مادی و انسانی موجود در روستا صورت گیرد (مولایی، 1380).
1-8-7- شاخص: در فرهنگهای لغت شاخص3 را نماینده، نشاندهنده، دستگاه ثبت و فهرست تعریف کردهاند اما معنی و مفهوم شاخص گستردهتر از این واژهها است. شاخصها ابزاری جهت شناخت دقیقتر شرایط موجود جامعه در یک مقطع زمانی و همچنین تصویر روندها و دگرگونیهایی که در طی دورههای مشخص در این شرایط صورت پذیرفتهاند را نشان میدهند. وسیلهای برای ارزیابی و مقایسه سطح زندگی و رفاه نسبی در هر جامعه، ملاکها و اصولی هستند که خصوصیات کیفی را در قالب کمی بیان نمودهاند و آنها را قابل ارزشیابی مینمایند (ازکیا، 1384 به نقل از نادر، 1377)

فصل دوم
ادبیات تحقیق

2-1- مقدمه
گام اول به منظور شناخت و تبیین درست هر مفهوم ارائه تعریفی روشن از آن است. معمولاً تعاریفی که متخصصان برای یک موضوع و مبحث خاص مطرح میکنند، تا حدود زیادی بیانگر ویژگیهای آن مبحث بوده و میتواند ویژگیهای آن را تا حد قابل قبولی مطرح نماید. به همین منظور به بیان تعاریف و مفاهیمی پرداخته میشود که توسط کارشناسان این فن ارائه شده است. از این رو برای سنجش درجه توسعهیافتگی روستایی و رتبهبندی روستاها از نظر توسعهیافتگی، کارشناسان این فن شاخصها و معیارهای متعددی را مطرح کردهاند و مورد آزمون قرار دادهاند. توسعه روستایی یک مفهوم پیچیده است و دیدگاه مشترک در میان دانشمندان در مورد ابعاد آن وجود ندارد و پارامترها و شاخص های مختلفی برای تعیین درجه توسعهیافتگی پیشنهاد شده است .وجود چنین تعاریف گوناگونی دال بر گستردگی و اهمیت موضوع بوده و این که از زوایای متفاوت میتوان به توسعه روستایی نگریست.
در تحقیق حاضر سعی شده است با توجه به طرح مسئله و اهداف تحقیق، مفاهیم مرتبط با موضوع تحقیق در چهار بخش مورد بررسی قرار گیرد. ابتدا در بخش اول با استفاده از منابع و متون معتبر مفاهیم توسعه، روستا، توسعه روستایی بیان گردید. در بخش دوم به تعریف برنامهریزی روستایی و اهمیت روستا مورد بررسی قرار گرفت. سپس در بخش سوم به بررسی مطالعات انجام شده در ایران و سایر کشورهای جهان اختصاص دارد و در بخش چهارم نیز چارچوب نظری تحقیق تدوین گردید.

2-2- بخش اول: تعاریف و مفاهیم توسعه روستایی
2-2-1- توسعه
واژه توسعه4 در لغت به معنای خروج از لفاف است. در قالب نظریه نوسازی، لفاف همان جامعه سنتی و فرهنگ و ارزشهای مربوط به آن است که جوامع برای متجدد شدن باید از این مرحله سنتی خارج شوند (ازکیا، غفاری، 1384). توسعه عبارت است از وسعت دادن یک پدیده در ابعاد مختلف که جامعیت داشته و دربرگیرنده توسعه اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و تغییرات رفتار نیز میباشد. توسعه اساسا یک عملکرد انسانی است که در آن وضعیت مردم در همه نواحی جغرافیایی بهبود با سایر کشورها در سطوح بین المللی مطرح میگردد. لذا توسعه نتیجه برنامهریزی در یک مقطع زمانی و در مکان معین و در ابعاد مختلف است که در صورت شناخت و تبیین درست پدیدههای مورد نظر و برنامهریزی بهینه، تحقیق امر توسعه به مفهوم واقعی آن(ابعاد کمی و کیفی) امکانپذیر خواهد بود (مولایی، 1380). در تعریف توسعه نکاتی را باید مد نظر داشت که مهمترین آنها عبارتند از این است: اولا، توسعه را مقولهای ارزشی محسوب کنیم، ثانیا،آن را جریانی چند بعدی و پیچیده بدانیم ثالثا، به ارتباط و نزدیکی آن با مفهوم بهبود5 توجه داشته باشیم.
دانشمندان علوم اجتماعی از توسعه تعاریف متعددی ارائه کردهاند که به برخی از آنها اشاره می شود:
مایکل تودارو6 معتقد است که توسعه را باید جریانی چند بعدی دانست که مستلزم تغییرات اساسی در ساخت اجتماعی، طرز تلقی عامه مردم و نهادهای ملی و نیز تسریع رشد اقتصادی، کاهش نابرابری و ریشهکن کردن فقر مطلق است. توسعه باید در اصل نشان دهد که مجموعه نظام اجتماعی، هماهنگ با نیازهای متنوع اساسی و خواستههای افراد و گروههای اجتماعی در داخل نظام، از حالت نامطلوب زندگی گذشته خارج شده و به سوی وضع یا حالتی از زندگی که از نظر مادی و معنوی بهتر است، سوق میآبد (ازکیا و غفاری، 1384 به نقل از تودارو،1366).
برنشتاین7 می گوید: تلاش برای ایجاد توسعه بار ارزشی به همراه دارد که کمتر کسی با آن مخالف است. اشتیاق برای غلبه بر سوء تغذیه، فقر و بیماری که از شایعترین و مهمترین دردهای بشری هستند از جمله اهداف توسعه به شمار میرود.
دادلی سیرز8 رئیس موسسه اطلاعات توسعهای دانشگاه ساسکن، توسعه را جریانی چند بعدی میداند که تجدید سازمان و سمت گیری متفاوت کل نظام اقتصادی_اجتماعی را به همراه دارد. به عقیده وی توسعه علاوه بر بهبود میزان تولید و درآمد، شامل دگرگونی اساسی در ساختهای نهادی،اجتماعی، اداری و همچنین ایستارها و وجه نظرهای مردم است. توسعه در بسیاری از موارد حتی عادات و رسوم و عقاید مردم را نیز در بر میگیرد (ازکیا و غفاری، 1384 به نقل از ازکیا،1367).
پیتردونالدسن9 در تعریف توسعه میگوید: توسعه به وجود آوردن تغییرات اساسی در ساخت اجتماعی، گرایشها و نهادها برای تحقق کامل هدفهای جامعه است و در این استحاله مهم اگر توده مردم درگیر باشند ممکن است میوه رشد فورا نصیب آنها نشود زیرا که فرایند توسعه اغلب فرایند رنجآور و دشواری است، تا همه مردم با آگاهی همگانی از تغییرات و نیاز مطابقت با آن در امر توسعه مشارکت اصیل نداشته باشند، ادامه توسعه ممکن نخواهد بو
د (ازکیا و غفاری، 1384 به نقل از دینی،1370).
میسرا10 محقق و صاحب نظر هندی نیز تعریفی از توسعه ارائه داده که در آن بر ابعاد فرهنگی تاکید شده است. به نظر او توسعه از دستاوردهای بشر بوده و پیچیدهای با ابعاد مختلف است. توسعه دستاورد انسان محسوب میشود و در آن محتوا و نمود دارای مختصات فرهنگی است. هدف از توسعه ایجاد زندگی پر ثمری است که توسط فرهنگ تعریف میشود. به این ترتیب میتوان گفت توسعه دستیابی فزاینده انسان به ارزشهای فرهنگی خود است.
در برخی از تعاریف به ابعاد رفاهی و فقر زدایی توسعه توجه شده است. آن چنان که گونارمیردال11 میگوید توسعه یعنی فرایند دور شدن از “توسعه نیافتگی” یعنی رهایی از چنگال فقر. راه رسیدن به این مقصود و شاید آن چه که عملا موجب کامیابی در این راه شود عبارت است از برنامهریزی به منظور توسعه (ازکیا و غفاری،1384 به نقل از میردال،1366).
و یا اینکه بروکفیلد12 میگوید: فرایند عام در این زمینه این است که توسعه را بر حسب پیشرفت به سوی اهداف رفاهی نظیر کاهش فقر، بیکاری و کاهش نا برابری تعریف کرد. (ازکیا و غفاری، 1384 به نقل از ازکیا، 1367).یا اینکه گفته شده توسعه در معنای جامع آن مشتمل بر فرایند پیچیدهای است که رشد کمی و کیفی تولیدات و خدمات و تحول کیفیت زندگی و بافت اجتماعی جامعه و تعدیل درآمد و زدودن فقر و محرومیت و بیکاری و تامین رفاه همگانی و رشد علمی و تکنولوژی درونزا در یک جامعه معیین را در بر میگیرد (ازکیا و غفاری، 1384 به نقل از ازکیا، 1373).
در مواردی هم توسعه به عنوان نوعی حرکت تاریخی و گذرا از یک مرحله تاریخی به مرحلهای دیگر تعریف شده است. در این بین توسعه عبارت است از حرکت جامعه از یک مرحله تاریخی و توفیق آن در ورود همه جانبه به مرحلهای دیگر از تاریخ به عبارتی دیگر توسعه به مفهوم علمی نظام جدید خود مرحله و شرایط تاریخی تازهای برای جامعه خواهد بود (ازکیا و غفاری، 1384 به نقل از عظیمی، 1371).
از لحاظ تاریخی پژوهشگران قرن نوزدهم توسعه را در بیان تاریخ انسان بکار می برند.
اسپنسرو مارکس معتقد بوند که جوامع انسانی از مراحلی ” پایین تر ” به مراحل ” بالا تر ” در حرکت هستند. این حرکت با چند قانون کلی و عمومی در مسیری مستقیم است؛ هر جامعهای از این مراحل یا گذشته و یا در حال گذشتن است و یا این که مراحل یکنواخت را طی خواهد کرد. به بیان دیگر، آنها در جستجوی قوانین کلی برای چنین توسعهای بودند. این دستاوردهای کلی و جهانی از تاریخ انسان با خوش بینی همراه بوده است؛ حتی بعضی از این پژوهشگران “مراحل اول” تاریخ بشر را به کمال مطلوب رسانیده بودند و اکثرا اعتقاد داشتند که گذار از یک مرحله به مرحله دیگر موجب پیشرفت انسان در جهات مختلف خواهد شد چه در زمینه مادی و جه در زمینه فرهنگی و عقلایی کردن انسان( به نقل از ازکیا، 1384 )،( ازکیا و غفاری،1384 ).

2-2-2- توسعه روستایی
برای توسعه روستایی تعاریف متعددی ارائه شده است که به بعضی از آنها اشاره میشود :
دیاسن13 معتقد است توسعه روستایی راهبردی است که به منظور بهبود زندگی اقتصادی و اجتماعی گروه خاصی از مردم (روستاییان فقیر) طراحی شده است. این فرایند شامل بسط منافع توسعه در میان فقیرترین اقشاری است که در مناطق روستایی در پی کسب معاش هستند.
این گروه شامل کشاورزان خرده پا، خوشنشینان و کشاورزان بیزمین است (ازکیا به نقل از دیاسن، 1368). در نتیجه توسعه روستایی شامل فرایند عمیقی از تغییرات در کل جامعه میباشد