وضعیت اقتصادی و اجتماعی و اخلاق زیست محیطی

سؤال دوم باید ابتدا پاسخ داده شود.
برای این که دریابیم چه وظایفی در قبال محیط زیست داریم در ابتدا باید بفهمیم که چرا مشکلات زیست محیطی وجود دارند. برای مثال، آیا ما الزاماتی برای برخورد با مسایل زیست محیطی بشر امروز داریم؟ برای زندگی بشر در آینده داریم؟
شکی نیست که چگونگی رفتار ما با محیط زیست بیش از آنکه بر زندگی امروز انسان تأثیر گذارد، روی زندگی آیندگان تأثیر خواهد گذاشت.
در واقع ما میراث دار طبیعت و منابعی ارزشمند از نیاکان خود بوده ایم که سده ها و هزاره ها در آن زیسته و با کمترین صدمه ممکن در سالیان گذشته تحویل نسل ما و نسل قبل از ما داده اند و آنچه اتفاق افتاده و ضرباتی که بر محیط زیست وارد شده بیشتر در همین یکی دو نسل اخیر بوده است.
این مسأله بسیار مهم مورد توجه گروهی از اندیشمندان محیط زیست قرار گرفته و باعث شده نظریه تازه ای را مطرح سازند و آن اخلاق زیست محیطی حال نگر و آینده نگر است.
البته در این شیوه نگاه نیز با افکار مخالفی روبرو هستیم؛ بدین معنی که گروهی که معتقد به عمل و عکس العمل در وظایف اجتماعی هستند برآنند که کار برای نسل های آینده نمی تواند درست و منطقی باشد !!
چرا که هر کاری باید متقابلاً پاسخ داده شود و چون نسل های گذشته ما هم برای امروز ما کاری نکرده اند، آنها استنتاج می کنند که اگر ما وظایف زیست محیطی امروزین و مشکل گشایی کنونی خود را به کمال و درستی انجام دهیم، نتیجه مثبت خود را برای نسل های آینده خواهد داشت.
عمده ترین مسائل اخلاق محیط زیست حول دو محور بحث می شوند:
محور اول این که با تفکیک ارزش ذاتی از ابزاری چه نوع ارزشی را برای محیط زیست قایل شویم؟
در محور دوم از نحوه اندیشیدن آدمی در خصوص رابطه اش با محیط زیست بحث می شود.
اول این که با تفکیک ارزش ذاتی از ابزاری چه نوع ارزشی را برای محیط زیست قائل شویم؟
یک چیز در صورتی ذاتاً خوب است که فی نفسه ارزشمند باشد و در صورتی به لحاظ ابزاری خوب است که گرچه لزوما از خوبی فی نفسه برخوردار نیست، ولی به خوبی می انجامد. مثلاً قطع عضو بدن هیچ خوبی ذاتی ندارد، اما ممکن است به سلامتی و تندرستی بدن بینجامد.
کسانی که ارزش محیط زیست را ذاتی می دانند، بر این باورند که باید به دنبال تأسیس اصول اخلاقی جدیدی جدای از مکتب های رایج اخلاق سنتی بود.
از نظر این گروه اصول اخلاقی سنتی به شدت انسان محور بوده و منافع محیط زیست را فدای منافع انسانی می کند.
در محور دوم از نحوه اندیشیدن آدمی در خصوص رابطه اش با محیط زیست بحث می شود.
آیا رابطه آدمی با طبیعت باید مانند رابطه شاگرد با استاد تنظیم شود که در این صورت باید با پیروی از طبیعت روش درست رفتار کردن را از خود طبیعت بیاموزیم؟ یا این که آدمی نیز باید خود را جزیی از طبیعت و ته تافته جدا بافته از آن بداند.
در این صورت نباید خود را برتر از طبیعت بداند و به بهره کشی از آن رو آورد.
در اسلام نیز به ارتباط درست انسان با محیط زیست تأکید بسیاری شده است:
زمین میراث صالحان و انسان مامور عمران اوست.
در اخلاق اسلامی نیز دستورات و توصیه های فراوانی در حفاظت از محیط زیست و بهسازی آن آمده است.
منع از اسراف و بهره برداری درست از منابع طبیعی، اجازه استفاده از زمین به شرط احیاء، منع از قطع درختان میوه دار و منع از استفاده مواد سمی و آلوده کننده محیط زیست حتی در جنگ با کفار، نمونه ¬هایی از آن است.
ب. نگاه انسان غیرمعتقد
یدگاههای متداول در زمینه وضعیت اقتصادی و اجتماعی جامعه بر محیط زیست تا کنون عوامل مختلفی را به بحث و مذاکره گذارده است. فقرا با درماندگی خود به منابع محیط به هر شکل ممکن دست دراز می کنند و ثروتمندان با بهره گیری از قدرت بیشتر، زیاده طلبی افراطی و در دست داشتن توان بیشتر به ویرانی محیط کمک می کنند.
فقرا چگونه به تخریب محیط دامن می زنند؟
در شرایط فقر بهره گیری از محیط زیست برای بقا به هر قیمت توسط افراد جامعه توجیه پذیر به نظر می رسد. فقرا محیط زیست خود را تخریب می کنند و به این وسیله به فقر خود نیز در طی زمان دامن می زنند، به عبارتی میتوان دید که چرخه و دور باطلی راه می افتد که فقر بیشتر این جوامع باعث تخریب بیشتر محیطشان می شود و این محیط تخریب شده باز هم به فقر بیشتر کمک می کند..
خانواری که در شرایط فقر شدید به سرمی برد فکر کردن او به ادامه حیاط محیط زیست و استفاده پایدار از منابع دشوار است، به شخم زمین های شیب دار دست می زند تا با کشت دیم محصولی هرچند مختصر به دست آورد.