نیازها از منظر اندیشمندان دینی و برنامه ریزی درسی

این گروه از نیازها نیز ریشه در ذات انسان دارند و رفتار انسان را به سوی کارها و فعالیت هایی می کشانند. کنجکاوی، نیاز به دانستن، نیاز به فهمیدن و یافتن معنی زندگی، در سلسه مراتب نیازهای شناختی انسان قرار دارند.
فرانیازها ( ارزش های وجودی )
پس از برآورده شدن نیازهای وجودی و رسیدن افراد به مرحله خودشکوفایی، گروه دیگری از نیازها ( تنها برای این افراد ) ظهور می کند که به خودی خود هدف اند؛ نه وسیله ای برای رسیدن به هدفی دیگر. که ارضا نشدن آن ها زیان آور است مانند ناتوانی در ارضا هر نیاز سطح پایین تر که زیان آور است. از جمله نیاز به حقیقت، نیکی، کمال، عدالت، زیبایی، خوبی ( ابوترابی، 1386 ).
اگر در تنظیم محتوای کتاب ها به سلسله مراتب این نیازها توجه نشود، نه تنها نمی توان انتظار پیشرفت سالم شاگرد را داشت، بلکه باید منتظر بروز مشکلات جسمی، عاطفی و علمی نیز بود ( شعبانی، 1387 ).
نظریه آلدرفر به طور وسیع شبیه نیازهای پیشنهادی مازلو است او نیازها را در سه دسته تقسیم بندی کرده است:
نیازهای زیستی: قابل مقایسه با نیازهای فیزیولوژیک و ایمنی مازلو هستند. نیازهای هستند که موجود زنده برای ادامه زندگی و تداوم هستی خود، در ارضای آن می کوشد. عوامل محیطی از قبیل غذا، آب، حقوق و دستمزد شرایط کار این نیازها را برآورده می سازد.
نیازهای وابستگی: قابل مقایسه با نیازهای اجتماعی، احترام و عزت نفس مازلوست. این مجموعه به روابط فرد با محیط اجتماعی مربوط می شود و نیازهای اجتماعی و ایجاد روابط معنادار با اعضای خانواده، همکاران، فرادستان و دوستان شامل می گردد.
نیازهای رشد: قابل مقایسه با نیازهای خودشکوفایی مازلوست. نیازها مربوط به آرزوی درونی فرد برای رشد، توسعه و تکمیل پتانسیل فردی می شود، نشان دهنده ی تمایل فرد به استمرار رشد و توسعه شخصی است ( خدیوی، 1386 ).
تایلر در این رابطه می گوید که کلیه ی کودکان یک سلسله نیازهای مشابهی دارند که مدرسه، مانند هر موسسه اجتماعی دیگر، مسئوولیت دارد کودکان را یاری کند تا بتوانند نه تنها راه و روش های مناسبی انتخاب کنند که باعث ارضای نیازها گردد، بلکه الگوهای رفتاریی در آن به وجود آورد که از نظر شخصی و اجتماعی حائز اهمیت بسیاری است ( تقی پور ظهیر، 1387 ).
ب: نیازهای مربوط به رشد شخصیت :
دسته ای دیگر از نیازهای یادگیرندگان را می توان مربوط به رشد شخصیت دانست. بنابر نظر عده ای از متخصصان، ابعاد شخصیت انسان عبارتند از : جسمی، عاطفی یا هیجانی، عقلانی یا شناختی، اجتماعی، اخلاقی و معنوی. رشد در هر یک از مراحل سنی با نیازهای همراه است که به ابعاد مختلف شخصیت مربوطی گردد. این نکته در مباحث تربیتی و برنامه ریزی درسی تحت عنوان تکالیف رشد در مراحل سنی مختلف مورد اشاره قرار می گیرد. یک تکلیف رشد، تکلیفی است که در دوره ای مشخص از زندگی فرد یا تقریبا در آن دوره مطرح می شود. موفقیت در انجام آن منجر به خشنودی فرد و موفقیت وی در انجام وظایف بعدی خواهد شد. چنان که شکست در این زمینه به ناخشنودی در فرد و عدم مقبولیت از جانب جامعه می انجامد و برای او دستیابی به نیازهای دیگر را با مشکل مواجه می سازد. به عنوان مثال، مواردی از نیازهای مربوط به رشد در نوجوانی عبارتند از: نیاز به شناخت خوب و بد، رشد وجدان، اخلاقیات و معیارهای ارزشی ایجاد نگرش مطلوب نسبت به گروه ها و نهادهای اجتماعی ( هاویگهورست، 1993 ).
در یک تقسیم بندی دیگر نیازها از دیدگاه گلاسرعبارتند از:
نیاز به « بقاء » که شامل نیاز جسمانی انسان، زنده ماندن و تولید مثل، نیاز به امنیت و موفقیت تحصیلی، آمادگی برای حوادث غیر مترقبه، محافظه کاری، توجه به سلامت فردی، برنامه ریزی برای آینده و سخت کوشی در انجام شغل می توان اشاره کرد ( فری و ویلهیت، 2005 ).
نیاز به « تفریح » که به لذت بردن، شادی کردن، خندیدن، بازی کردن و داشتن اوقات فراغت اشاره دارد ( اروین، 2003 ).
نیاز به « عشق » که شامل صمیمیت فردی، توجه به سلامتی دیگران، در صدد آشنایی با دیگران برآمدن، روابط نزدیک با دوستان، احساس راحتی در کنار خانواده و روابط مناسب و رضایت بخش با خود و دیگران می گردد ( هافستتلر و همکاران، 2004 ).
نیاز به « قدرت » که منزلت، احترام، باز شناخته شدن از دیگران، به حساب آمدن، برش داشتن، لذت از رقابت، ترس از آسیب پذیری، تلاش کردن و مطرح کردن به خاطر موفقیت را شامل می گردد ( همان منبع ).
نیاز به « آزادی » که به مهار راه روش زندگی، آزادی بیان، همکاری با فرد دلخواه، آزاد و رها بودن از ناراحتی های جسمی و روانی شامل ترس، تنیدگی، بی حرمتی و یکنواختی اشاره کرد ( فری و ویلهیت، 2005 ).
2-2-1-3- نیازها از منظر اندیشمندان دینی
از نگاه استاد مطهری: نیازها به دو گروه اولی و ثانوی تقسیم می شوند. نیازهای اولی شامل نیازهای جسمی، از قبیل: خوراک، پوشاک، مسکن، همسر؛ نیازهای روحی، از قبیل: علم، زیبایی، نیکی، پرستش، احترام و تربیت و نیازهای اجتماعی، از قبیل: معاشرت، مبادله، تعاون، عدالت، آزادی و مساوات. همچنین نیازهای ثانوی را نیازهایی می داند که از نیازهای اولی ناشی می شود، مانند نیاز به انواع ابزارها و وسایل زندگی که در عصری با عصر دیگر فرق می کند ( مطهری، 1387 ).
از نگاه شهید صدر: شهید سید محمد باقر صدر نیز به استناد به احکام ثابت و متغییر در اسلام، این ثبات و تغییر را متاثر از وجود نیازهای ثابت و متغییر در وجود انسان می داند در نگاه ایشان نیازهای ثابت از ذات انسان سرچشمه می گیرد و چون انسان در ذات خود دو بعد مادی و روحی دارد، به همین سبب نیازهای ثابت او نیز به دو بخش مادی و معنوی تقسیم می شوند. نیاز به همسر و تامین زندگی مادی و مانند آن، از جمله نیازهای ثابت مادی و نیاز به ارتباط با خدا، آزادی های شخصی و اجتماعی و مانند آن ها، از جمله نیازهای ثابت معنوی انسان شمرده می شوند ( صدر، 1385 ).
از نگاه مصباح یزدی: از دیدگاه او نیازها به سه گروه کلی تقسیم می شوندکه شامل الف) نیازها یا امیال باطنی،که جنبه مادی و فیزیولوژیک دارند و شامل:
غرایز، مانند: خوردن، آشامیدن و غریزه جنسی.