نتیجه مجرمانه و سابقه بیماری

در حالتی که اسباب در عرض هم اثر کنند، مانند آنکه چند نفر با شهادت دروغ خود باعث شوند قاضی حکم به قصاص یا اجرای حد در مورد کسی بدهد، یا آنکه چند نفر با هم شخصی را با تهدید مجبور به ارتکاب جنایتی نمایند و یا چنانچه دو یا چند نفر چاهی بکنند و شخصی دیگر در آن تلف شود و یا در کنار چاه سنگ بگذارند.
ب) سببها در طول یکدیگر باشند:
زمانی این حالت متصور است که هر یک از اسباب با فعل یا ترک فعل خود خواه به طور عمدی یا غیر عمد به ترتیب موجب وقوع ضرر یا جنایتی شود به نحوی که اسباب در کنار یکدیگر و مترتب هر یک بر دیگری منتج به خسارت یا حادثه شود. مانند اینکه کسی چاهی را حفر کند و دیگری سنگی را در کنار چاه قرار دهد و فرد سوم شمشیری را در داخل چاه بگذارد و فرد بیخبری ابتدا به سنگ برخورد کند و سپس در چاه بیفتد و شمشیر به قلبش فرو رود و فوت کند. یا اینکه شخصی آتش ته سیگار خود را بیاعتنا به آنچه در اطراف اوست به زمین میاندازد. زمین که در اثر عبور گاریهای کشاورزان پر از کاه بود، آتش میگیرد و کلبه کشاورزان میسوزد.
2- انواع اجتماع اسباب از نظر قصد و اراده
از این نظر میتوان اسباب را به سه نوع تقسیم کرد:
الف) اسباب عامد در فعل و قاصد در نتیجه
ب) اسباب دارای تقصیر
ج) اسبابی که فاقد هیچ یک از دو وصف یاد شده باشند.
بنابراین ممکن است همه اسباب از لحاظ عنصر روانی قصد ارتکاب جرم را داشته یا قصد ضرر رساندن به زیاندیده را داشته باشند. گاه نیز ممکن است از میان چند سببی که حادثه را ایجاد کردهاند، تنها برخی از اسباب با قصد و اراده عمل کرده باشند و برخی دیگر تقصیر کرده باشند یا اساساً نه مرتکب عمد و نه مرتکب تقصیر شده باشند. بنابراین برای اجتماع سبب از نظر قصد و اراده حالات گوناگونی را میتوان تصور کرد.
3- انواع اجتماع اسباب از نظر زمان ارتکاب
از این نظر نیز میتوان اجتماع اسباب را به سه گروه تقسیم کرد:
الف) اجتماع اسباب به طور همزمان
ب) اجتماع اسباب به نحو تعاقب
ج) اجتماع اسباب با ارتکاب افعال متعدد در زمانهای مختلف
الف) اجتماع اسباب به نحو همزمان: گاهاً اسباب ارتکاب جرم به طور همزمان و با ارتکاب فعلی واحد حادثهای مجرمانه را محقق میسازند، مانند آنکه چند نفر با هم از بالای سراشیبی سنگی را می غلتانند و سنگ به اتومبیلی برخورد کند یا مانند آنکه چند نفر شخصی را به شوخی به سمت بالا پرتاب کنند و فرد بر سر ثالثی بیفتد.
ب) اجتماع اسباب به نحو تعاقب در یک زمان: در اینجا اسباب یکی پس از دیگری مرتکب افعالی میشود که نهایتاً منجر به حادثهای زیانبار می شود. البته به نظر میرسد هنگامی که تعاقب افعال مطرح میشود، یک زمانی آنها با هم غیر ممکن است. لیکن برخی از حقوقدانان ضمن انجام این تقسیمبندی به مثالی در این زمینه اشاره میکنند: «شخصی در مسیر شخص ثالث طنابی میبندد و این امر موجب برخورد شخص ثالث با طناب میشود و این برخورد موجب شکستگی در دست و پا می شود و نفر دیگر که از مأموران اورژانس بیمارستان است در حین انتقال شخص ثالث به علت عدم رعایت اصول ایمنی در حمل بیمار در اثر تصادف منجر به مرگ شخص ثالث میشود» (خنسیر، 1377: 132).
همانطور که از مثال فوق پیداست عمل سبب دوم (مأمور اورژانس) متعاقب و پس از عمل شخص اول (کسی که طناب را بسته) بوده است و همزمانی در عمل وجود ندارد. به نظر میرسد آنجایی که فاصله زمانی عمل شخص اول با فعل اسباب دیگر بسیار کوتاه مدت است، میتوانیم آن را در حکم زمان واحد بدانیم.
ج) اجتماع اسباب با ارتکاب افعال متعدد در زمانهای مختلف: تفاوتی که در این حالت با صورت قبلی وجود دارد این است که در صورت پیشین تعاقب اسباب در فاصله زمانی کوتاه شکل میگرفت، اما در صورت مورد بحث تعاقب فعل اسباب در فاصله زمانی طولانی رخ می دهد. مانند آنکه اتومبیلی به شخصی برخورد کرده و قفسهی سینه شخص در نتیجه این برخورد بشکند. بعد از چند روز و با درمان ظاهری مصدوم، بعداً آثار ناشناخته دیگری در وی پیدا شود. پزشک بیمارستان اقدام به درمان مجدد وی کرده، لیکن در نتیجه بیاحتیاطی وی مصدوم فوت کند.
4- انواع اجتماع از نظر تأثیر در جنایت یا ضرر وارده
در این حالت اجتماع اسباب را میتوان به دو نوع تقسیم کرد:
الف) اجتماع چند سبب با تأثیر جداگانه و مستقل
ب) اجتماع چند سبب با تأثیر مشترک
الف) اجتماع چند سبب با تأثیر مستقل: در این دسته هر یک از اسباب به تنهایی موجب نتیجه مجرمانه یا ورود ضرر میشوند. حتی اگر سایر اسباب نیز وجود نداشته باشند. مانند آنکه چند سبب با تخریب دیوار موجب مرگ دیگری شوند. در صورتی که عمل هر یک به تنهایی کشنده بود. یا اینکه دو کارخانه فاضلاب کارخانه خویش را به داخل یک رودخانه ریخته و انسانی از آب رودخانه خورده و مسموم شود به گونهای که فاضلاب یکی از کارخانه ها نیز به تنهایی برای مسمومیت وی کافی بود.
ب) اجتماع اسباب با تأثیر مشترک: در این نوع از اجتماع، اسباب ارتکاب جرم یا ورود ضرر ممکن است با افعال مستقل از هم یا فعلی مشترک و واحد، نتیجه زیانباری را به وجود بیاورند. لیکن عمل هر یک از اسباب به تنهایی کافی برای ایجاد نتیجه مجرمانه نیست. بلکه با اجتماع با سایر اسباب نتیجه زیانبار حاصل میشود. مانند آنکه شخصی، دیگری را که بیماری قلبی داشته را بترساند و در نتیجه وی به سبب ترس وارده و سابقه بیماری قلبی خویش فوت کند. یا فرضی که شخصی سنگی را در کنار چاه بگذارد و فردی در اثر برخورد به سنگ داخل چاه بیفتد و به شمشیر داخل چاه برخورد کند و فوت شود. همانطور که مشاهده میشود چنانچه هر یک از چاه، سنگ و شمشیر نمیبود، حادثه واقع نمیشد.