ناصرالدین شاه قاجار و ناصرالدین شاه

4-6- امامزاده ابراهیم
این امامزاده درگوشه شمال غربی معبد آناهیتا و برروی دیوار غربی قرار دارد . بنای قدیمی این امامزاده در زلزله سال 1336تخریب، بعدها بنای بزرگتر ساخته شد بنای فعلی تقریباً به همان شکل قدیمی ساخته شده است(شکل4- 44 ) چهار کنج بنا را از داخل به چهار گوشواره جمع کرده .بالای آن را گنبدی مدور و دو پوست زده اند از بنای قدیمی امامزاده تنها سردر ورودی به محوطه حیاط برجای مانده است ( کبیری ، 1382 ، ص2 ) . پوسته خارجی گنبد برروی کمربندی که ازآجر ساده چیده شده است بنا گردیده و دو مناره استوانه ای کوتاه از آجر بر بالای کفش کن که در جلوی در ورودی بقعه است ، ساخته اند صندوقی چوبی ساده وبدون نقش و کنده کاری در وسط و ضریعی مشبک چوبین به درازای231و پهنای 166و بلندی 145 سانتیمتر اطراف صندق است .صندق یکپارچه دچار آتش سوزی شده است ولی ضریع قدیمی است و نذورات این بقعه ، نفت ، پارچه ، حیوان و پرنده برای قربانی، قالیچه و لامپ برق است (روزبهایی، 1383، ص 106)
6-4-1- سردر قدیمی امامزاده محمدابراهیم
سردر، ورودی به محوطه صحن امامزاده و مسجد می باشد . بعد از نوسازی امامزاده قسمت هایی نیز به این سردر افزوده شده است . بنای قدیمی عبارت است از : درگاه ورودی با طاق جناقی و دو سکو به درازای 177و پهنای 77 سانتیمتر . سکوها در دو طرف در و در زیر طاق جناقی درگاه ورودی با آجر و سنگساخته شده اند . ابتدا سکوها را با آجر بالا آورده و سپس روی آجرها رابا سنگ تراش پوشانده اند . در سمت راست درگاه پس از ورود به صحن حیاط امامزاده ، درمسجد و درسمت چپ ، پلکانی است که به بام سر در می رود . دهانه مدخل ورودی 363 سانتیمتر است . دیوارهای دو طرف مدخل و پیشانی سردر و پیشانی سردرها ی مسجد و راه پله و اضلاع جنبی را آجرکاری های ساده ای کرده اند( همان منبع ، 1383، صص 110- 109) .
4-6-1-1- مسجد امامزاده ابراهیم
در شمال غربی امامزاده مسجدی مستطیل شکل دیده می شود که دوطبقه بوده طبقه اول شبستان مسجد و طبقه زیرین سردابه مسجد بنا شده است. در مسجد در قسمت شرق می باشد. در گذشته که از درازی مسجد کم نشده بود محراب در وسط قرار داشت ولی امروزه در انتهای ضلع شمال غربی قرار دارد . دورتادور داخل محراب و همچنین خارج آن ، یک رگه سنگ تراشیده شده قرار دارد و سنگهای داخل محراب دارای نقوش هندسی ، گل و بوته می باشند . سردابه که در طبقه زیرین قرار دارد ابتدا آن را با سنگ و ملاط بالا آورده و سپس چند رگه خشت خام روی آن چیده اند. این سردابه دارای طاق جناقی و با طاق هلالی کامل شده است. در میان این سردابه آب خنگ وگوارا وجود داشته که جهت شرب وگرفتن وضوازآن استفاده می شده است .
4-6-1-2- سنگاب مسجد
درپای پله های در ورودی مسجد سنگابی استوانه ای ساده قرار دارد بلندی سنگاب با پایه ان ، 115 سانتیمتر و قطرخارجی آن 111و دهانه داخلی آن 83 و عمق آبگیرسنگاب 60 سانتیمتر بوده است (گلزاری ، ص 164 ) (تصویر 4-45) .
4-7- کاربری بنای معبد آناهیتا
همان طوری گفته شد بستر سنگی معبد بر قله برجستگی شرق کوه چلمران ساخته شده است انتخاب قله مرکز بنا که ناظر بر طلوع خورشید در دشت کنگاور است از ویژگی شاخص بنا در استقرار بر بستر طبیعی است . در مورد کاربری این بنا در بین آراء محققین و متخصین اختلاف نظر وجود دارد. به طوری که عدهای از نویسندگان این بنا را معبدی برای الهه آناهیتا دانستهاند آناهیتا ایزد بانوی آبهای روان ، زیبایی ، فروانی و برکت دردوران پیش از اسلام بوده است .و برای اولین بار اردشیر دوم هخامنشی (358-404 پیش از میلاد)درکتیبه های همدان وشوش که از وی بدست آمده است برخلاف شاهان سلف ونیاکان خود در این کتیبه و با توسل به اهورامزدا وآناهیتا و میترا از آنان یادکرده است. ولی سایر شاهان قبل از او تنها از اهورا مزدا نامبرده اند برخی دیگر از محققین به تبعیت از نوشتههای مورخین ایرانی و عرب سده دوم هجری به بعد این بنا را قصرالصوص و از نظر ساخت نیز عدهای این بنا را در اواخر سده سوم و آغاز سده دوم پیش از میلاد نسبت دادهاند . کامبخش فرد اولین کاوشگر بنا آن را به سه دوره هخامنشی، اشکانی و ساسانی نسبت میدهد و آن را کاخ ناتمام خسرو پرویز در اواخر دوره ساسانی معرفی می کند (آذرنوش ، 1377 ، ص 18-54).
4-8- معدن و معادن سنگ برای ساختمان معبد آناهیتا
صحبت درمورد معادن تاریخی معبدآناهیتا را با گزارش ناصرالدین شاه در سفرنامه عتبات عالیات وی درسال 1287ه.ق .که کنگاورو بنای تاریخی آن و معدن چلمکران را توصیف نموده شروع می نمائیم . …. در محل مرتفعی است اشجارو امارات دارد حاکم نشین است هفتصدهشتصد خانوار دارد از کوچه های بسیاری گذشتم زمینه قصبه پست و بلند و درمکانی مرتفع واقع است به جائی رسیدیم که شش ستون از قصرملاحظه شد . پی و پایه غریبی دارد که با سنگ های بزرگ و آهک و گچ پرکرده و بنا نهاده اند و چندان مستحکم است که خیلی حیرت انگیزبود بعضی از اهالی کنگاور همین پی راکنده گچ آن را در اطراف و حول و حوش خودش می فروشند چراکه معدن گچ در این جلگه نیست . برای این امارت از معدن لرستان گچ می آوردند وسنگ ستون ها و پایه ها از « شیرمردان» تردیک کنگور است که اکراد«شل مردان» گویند و در جنوب غربی کنگور در میان دوکوه کوچک واقع شده است. وهنوز از پایه های ناتمام این ستون هاکه برای « قصرالصوص» قصردزدان بیرون آورده بودنددر این معدن موجود است . جنس این سنگ به همین سنگ های سیاه متدادل نزدیک است.( ناصرالدین شاه قاجار، سنه 1287 ه. ق. ، صص 47-42 ) . با بررسی بعمل آمده توسط هئیت های مستقردر پایگاه پژوهشی معبدآناهیتا درسنوات گذشته چندین نقطه که معبدآناهیتا بوده و نشانه های استخراج سنگ همچون برش سوراخ های ایجاد شده این برش های ایجاد شده شبیه اثرسنگ های قواره شده و ستون های نیمه کاره درآنجا مشهوداست شناسائی شده اند که یکی از مهمترین و اصلی ترین آنها معدن چلمران است که درسه کیلومتری غربی معبدآناهیتا می باشد.از جمله معادن دیگری که سنگ های مورد استفاده در معبد از آنجا حمل و استخراج می شده که عبارتنداز : معدن باغ ملی، معدن اله دانه ، معدن قوره جیل ، معدن رستم آباد و معدن هلال احمر. نزدیکترین معبد به معبدآناهیتا معدن باغ ملی است که در فاصله 200 متری شمال معبدآناهیتاودرزیر بافت منازل مسکونی محله باغ ملی قرارگرفته است.و درحال حاضر یک ستون نیمه تراش در حیاط منزل یکی از شهروندان قابل دیدن است (آذرنوش، 1377، ص55 ) .
با وجود هزاران قطعه سنگ وزین و حجیم مکعبی شکل که سیمای آن ها با نظمی ویژه تراش داده شده و در سطوح افقی آن ها ، تراشی متفاوت از تراش سطوح قایم آنها به چشم میخورد و همچنین صدها قطعه سنگ تراشیده ستون هایی از گچ و قطعات سنگ هایی بزرگ برهم انباشته است ، پنداری که بلندای کوهی از سنگ ، پست شده باشد ، تا چنین انباشت پراکنده ای از آن در پیرامون یک بنای سترگ پدیدار گردد .با وجود میزان گچ به کار رفته در این بنا که که در حدود یک سوم حجم ساخت و ساز بنا را شامل است جای شگفتیست که گچ مورد نیازبا نیروی انسانی پیاده یا حتی با بهره گیری از چارپا و چرخ گاری از راه دورو شاید از لرستان به این منطقه حمل کرده باشند(مهریار– کبیری ،1383 ، ص81 ) .
4-9- معبد آناهیتا بیشاپور
« بیشاپور یک شهر یونانی نیست ، تعادل آن ، توازن آن و گزینش شرایط طبیعی برای مقر شهر و آکروپل آن ، محورهای مبتنی بر خطوط راست و زوایای قائمه همه این ها مویدروحیه رومی است به دشواری می توان باور کرد که بوجود آوردن یک شهر توسط شاپور، که دارای این چنین ویژگی کامل رومی باشد ، بدون مشارکت تکنسین های رومی تحقق یافته باشد . مشارکت زندانیان سپاه فیلیپ عرب پس از پیروزی شاپور اولدر سال244میلادی، سالی که ما پیشنهاد می کنیم بنیاد بیشاپور به آن نسبت داده شود . نه تنها یک احتمال بلکه بیشتر از آن است . دارایی و طلای فیلیپ سایر مسائل شهرسازی را حل می کند» ( رومن گریشمن ، 1378 ، ص40-38 ) .
معماری ایران در تمامی گونه هایش همواره پیوندی ناگسستنی با آب دارد ، در خانه ها ، در میان کاروانسراها ، کاخ ها و در برابر ایوان هایمان آب حضور دارد . این آب بازتاب کننده هنر هنرمند و عالم اطراف است (شکل 4 – 46 ) . رمز حضوری آب به این صورت در معماری را می توان از اهمیت آب و آناهیتا در اعتقادات و زندگی گذشتگان دریافت . معبد آناهیتا در بیشاپور پاسخی است هوشمندانه به این سوال که چگونه می توان فضایی برای ستایش آب مطابق بااساطیرواعتقادات تدارک دید؟ (ماهنامه منظر ، آبان 1388 ، ص61 ) . یشاپور به نام شهرو کاخ شاه پور اول مشهور می باشدو معبد آب به صورت اختصاصی درزیر زمین آن قرار دارد ( شکل 4- 47 ).

معبد بیشاپور (241 میلادی ) ، پس از معبد کنگاور از قدیمی ترین و مشهورترین معابد آب در ایران می باشد .” معبد آناهیتای بیشاپور نیایشگاه اردوی سور آناهیتا و جایگاه نوازش و بازی با آب است . این معبد نه تنها از نظر سبک معماری حایز اهمیت است بلکه سیستم تنظیم ، تقسیم و کنترل آب نیز شایان توجه است(علمل الهدی ،1382، ص 85 ) . آتشکده یا معبد آناهیتا بزرگترین نیایشگاه زرتشتی شناخته شده و دقیقاً مطابق با نقشه های سنتی نیایشگاه های زرتشتی ساخته شده است(گیرشمن ، 1379، ص270) (همان منبع ، 1378، ص 247).
این بنا که به شکل پرستشگاهای ایرانی به صورت مربع طرح ریزی شده است .شامل تالاری است که هر ضلع آن چهارده متر است و دارای چهار در ورودی است و دور آن را چهار دالان فراگرفته است که درآنها جوی های کوچک بسیار وجود دارد . به وسیله یک پلکان طویل به این پرستشگاه فرود می آمدند . دیوارهای پرستشگاه با ارتفاع چهارده متر با تخته سنگ های بزرگ که توسط بست های آهنی دم چلچله ای و خورد سنگی به یکدیگر پیوسته اند ، ساخته شده است . روش ساختمان آن رومی است این دیوارها همانند دیوارهای ساختمان های شهری ( شهب ، فیلیپوپولیس ) در سوریا هستند که توسط فلیپ عرب بنیاد شده است .
تیره های چوبی سقف پرستشگاه به وسیله قسمت قدامی گاومیش ها نگه داشته شده بودند . اینها تقلیدی از سرستون های کاخ های شوش و تخت جمشید در آنها بازشناخته می شود (گیرشمن ، 1350 ، ص 165) . برای ایجاد چنین پرستشگاه عظیم ، محوطه ای به ابعاد 7×23×27 متر مکعب در عمق زمین خاکبرداری شده و شالوده آن بر طبق نقشه و طرح تنظیمی طوری نحوه گذاری شده که آب رودخانه شاپور در فاصله 250 متری آن قرار گرفته است . (سرفراز ، 1374 ص 28 ) . البته پیش از احداث این معبد در این مکان قنات وجود داشته و معماران و سازندگان ساسانی با توجه به گذر آب به گونه ای معبد را ساخته اند که از این موقعیت مناسب حد اکثر استفاده را برای گردش آب در آن به عمل بیاورند . هنور بقایای از این قنات قدیمی در انتهای دالان غربی قابل رویت است (سایت میراث فرهنگی فارس- کازرون ) .آب از رودخانه مجاور وارد بنا شده و به وسیله یک سنگ
مقسم به سه مجرا تقسیم ( به خاطری که در مواقع لزوم احتمالا ًدر اعیاد و جشنها و مراسم مذهبی آب از سه طرف به داخل معبد جاری می شده است و در دالان های اطراف بنا گردش کرده و وارد صحن نیایشگاه می شود ( شکل 4- 48 ).

درمجموعه آتشکده آذرگشنسب معبدآناهیتای کوچکی وجود دارد. که از لحاظ نقشه ،کیفیت ساختمانی و سیستم گردش آب بسیار به معبد آناهیتا بیشاپور شباهت دارد. و تفاوت این دو بنا در مسقف بودن معبدآناهیتا آتشکده آذرگشنسب می باشد(علمل الهدی، 1382، ص85 ).به دلیل عملکرد خاص بنا در نمایش و ستایش آب لازم بوده تا بنا فاقد سقف باشد. نیایشگران مى بایست ، قادر باشند تصویرخود را در آب ببینند که لازمه آن نور کافى بوده و با تعبیه سقف به این هدف نمى رسیدند . ضمن این که به این ترتیب آب کانال ها نیز به دلیل شکست نورى که از درگاه ها مى آمد همانند قوس قزح رنگى دیده مى شد(سرفراز ، 1388، ص55). معبد آناهیتا در بیشاپورآنچنان که اشاره شدبنایی است مکعب شکل و روباز که 6 متراز آن پایین ترازسطح زمین است .در میان این فضای مربع شکل آبگیر مربعی ، فرش شده با سنگ های منظم وجود دارد اطراف این آبگیر سکویی کوچک قرار گرفته است (جورجینا ،1373 ،ص 115). که نیایشگران می توانستند هنگام اجرا ی مراسم مذهبی بر روی آن گرد آیند . مجرای خروجی، آب چاهی است که 4 متر عمق دارد وکف چاه را با سنگهای که در کف پوش استفاده شده است پوشانده اند ، طوری که هم آهنگی ویکنواختی رعایت شده است و مجرای خروجی آب کاملا از نظر پنهان شده است . نحوه ورود و خروج آب در این معبد تابع نظم و ترتیبی که حتی المقدور آب معبد پاک باشد وآبی که از سه طرف وارد می شود از مجرای سه گانه به تد ریج و غیر محسوس به زمین فرو می رود (سایت میراث فرهنگی فارس-کازرون ) . درگاه ضلع جنوبی ورودی اصلی به بنا است که دارای 24 پله است ، چهار راهرو در پشت درگاه های این فضای مربع شکل قرار دارند .