میزان مشارکت اجتماعی و تعریف توانمند سازی

زندگی اجتماعی و مشارکت در بطن هر جامعه ای وجود دارد و در مفاهیمی چون همبستگی، اتحاد و همکاری در فعالیت های اجتماعی نهفته و از دیرباز به عنوان پایه های تکوین هر جامعه ای مورد نظر بوده است. در حال حاضر می توان گفت مشارکت یکی از نیازهای اجتماعی انسان می باشد چرا که انسان موجودی است اجتماعی به این معنی که در اثر تعامل و زیست با دیگران نه تنها بقای خود را تضمین می کند بلکه از این راه هویت و شخصیت خود را تکامل می بخشد. یکی از شرط های لازم برای رسیدن به این اهداف وجود نظامی منسجم با ابعاد ساختاری متفاوت دولتی و غیر دولتی خصوصاً تشکل های غیر دولتی می باشد. از این رو برای رشد و تکامل جامعه و استفاده حداکثری از ظرفیت های اجتماعی موجود خصوصاً جوانان گسترش و توسعه مجموعه های غیر دولتی داوطلب امری ضروری می باشد.(محسنی تبریزی، 1369 :108)
سازمان های غیر دولتی جوانان گامی است در جهت مشارکت نمودن جوانان در توسعه و تحقق جامعه ای مطلوب با محوریت همکاری، هم افزایی و فعالیت گروهی، مشارکتی که در رهگذر شکل گیری ارتباطاتی سازمان یافته موجب ایجاد افزایش اعتماد و همکاری میال ساختار اجتماعی و حکومت می شود و در نهایت موجبات تعالی و تجربه اندوزی نسل جوان را فراهم می سازد.
اقتضای ایجاد امنیت پایدار، توسعه همه جانبه و انسجام اجتماعی و همبستگی ملی تقویت هویت جمعی و ملی است که مشارکت مردم در عرصه های گوناگون اجتماعی موجب تقویت و شکل گیری هویت جمعی و ملی یک جامعه خواهد شد.(لهسایی زاده ، 1383: 43).
مشارکت مردم و خصوصا جوانان در عرصه های سیاسی، اقتصادی فرهنگی و بهداشتی در قالب تشکل های غیر دولتی داوطلب باعث کاهش هزینه های اداره جامع می شود وسوق دهنده نظام اجتماعی به وضعیت مطلوب خواهد بود.
امروزه دانشمندان، سیاستمداران و صاحب نظران علوم اجتماعی و سیاسی بیش هر زمان دیگر به نقش تعیین کننده و اثر گذار مشارکت مردمی در قالب تشکل های غیر دولتی در پویایی و ثبات و توسعه اجتماعی پی برده اند.
هر چند پدیده مشارکت و تشکل های غیر دولتی به شکل امروزی آن امری جدید تلقی می شود اما این مسأله در شکل های گوناگون از دیرباز در تمدن ها و جوامع وجود داشته اما در دهه های اخیر با نوعی سازمان یافتگی که در این تشکل ها به وجود آمده و تأثیری که در عرصه ها ملی و بین المللی از خود به جای گذاشته اند مورد توجه دانشمندان علوم اجتماعی و دولت ها قرار گرفته اند.
این تحقیق تلاشی است در جهت بررسی بررسی عوامل موثر بر مشارکت اجتماعی سمن های جوانان (سازمانهای غیر دولتی یا مردم نهاد جوانان) در فضای مجازی «اینترنت تا بتواند در نهایت با ارائه راهکارهایی وضعیت مطلوب تری جهت تعمیق اثر بخشی این تشکل ها ترسیم نماید.
1-1. بیان مساله
یکی از روشهای مختلف تقویت جوامع مدنی ، مشارکت همه افراد آن به میزان توانمندی در امور جاری و آینده کشور می باشد. جوانان نیروی فعال جامعه هستند که گامهای توسعه به میزان شناخت و آگاهی آنان از امور مختلف ، و حضور موثر شان در تصمیم گیریها و اجرای برنامه ها بستگی دارد.یکی از محمل های مشارکت اجتماعی جوانان، حضور درسمن ها( سازمانهای غیر دولتی یا سازمانهای مردم نهاد یا NGO) به عنوان نهادهای مدنی است.(سفیری و سعیدی )
از جمله مسائلی که در سالهای اخیر در حوزه جوانان بدان توجه شده است موضوع سمنهای جوانان(سازمانهای غیر دولتی جوانان ) است. تشکلهایی که جوانان درآن عضو می شوند و می توانند در عرصه های مختلف اجتماعی فعالیت کنند.
سمنهای جوانان، سازمانهای با اهداف خیر خواهانه ، دارای شخصیت حقوقی ، مستقل ، غیر تجاری و غیر انتفاعی هستند که برای انجام فعالیتهای داوطلبانه با گرایشهای غیر سیاسی و بر اساس قانون در حوزه های مختلفی چون محیط زیست ، ورزشی ، هنری ، مواد مخدر و ایدز ، کارآفرینی و اشتغال ، علمی و پژوهشی ، بهداشت و سلامت و ….. فعالیت می نمایند . این سازمانها توسط اشخاص حقیقی راه اندازی شده و جوانان گروه سنی (29-15 ساله ) اداره کننده آنها می باشند.
سمنهابه عنوان نهادهایی توانمند در تحقق الگوی مشارکت اجتماعی می توانند نقش مردم و دیگرگروههای مختلف را در صحنه های زنده جامعه به منصه ظهور برسانند.مشارکت فعال و مثبت جوانان در عرصه های مختلف اجتماعی یکی ازدغدغه های مهم مسئولان کشور می باشد و در این میان پویایی جوانان در راه توسعه پایدار و پیشرفت کشور بسیار حائز اهمیت است و سازماندهی و استفاده بهینه از استعدادها و تخصص های جوانان ضروری است.سمنها کانال ارتباطی بین مردم و دولت هستند که با دسترسی وسیع به آحاد مردم و جلب اعتماد آنها فعالیت کرده و نقش موثری را در رشد و بلوغ اجتماعی ایفا می نمایند. این تشکلها ضمن ایجاد محیط مناسب برای مشارکت مدنی و اجتماعی جوانان ، شرایط را برای بهبود و رفع معظلات و کاستی ها فراهم می کنند امروزه مشارکت در بستر جامعه ای دموکراتیک و مدنی صورتی نهادمند به خود گرفته است.در جامعه مدنی تشکل های مستقل از دولت در شرایط برابر وبرخوردار از اطلاعات و امکانات مساوی زمینه مشارکت افراد در امور مربوط به خودشان را فراهم می سازند.تعریف فرهنگ انگلیسی آکسفورد مشارکت را به عنوان«عمل یا واقعیت شرکت کردن، بخشی از چیزی را داشتن یا تشکیل دادن» دانسته است(به نقل ازرهنما، 1377: 115 ). موسسه تحقیقاتی ملل متحد برای توسعه اجتماعی مشارکت را «کوششهای سازمان یافته برای افزایش کنترل بر منابع و نهادهای نظم دهنده در شرایط اجتماعی معین از سوی برخی از گروه ها و جنبش هایی که تا کنون از حیطه اعمال چنین کنترلی محروم و مستثنی بوده اند» تعریف می کند(به نقل ازغفاری، 1380: 37)
برمبنای این تعریف توانمند سازی گروهای محروم و جدا افتاده جهت ورود آنها به فرایند مشارکت در تصمیم سازی و نظارت بر امور مربوط به خود ، از اهمیتی فزاینده برخوردار می باشد با بررسی نقش و کارکرد این سازمانها و بررسی رفع موانع پیش روی آنها می توان به تحقق اهداف این سازمانها کمک نمود .یکی از ابزارهای بسیار مهم در جهت تعامل این تشکلها با یکدیگر و مردم جامعه ، فضای مجازی ( اینترنت ) می باشد، که با گسترش علم و تکنولوژی به ابزاری بسیار مهم و قدرتمند مبدل شده است. کاربرد اینترنت امکانات قدرتمندی در اختیار جامعه مدنی قرارداده است و در این میان سازمانهای غیر دولتی (سمن ) از فرصت هایی که اینترنت و فضای مجازی در اختیار آنان می گذارد می توانند نهایت استفاده را ببرند. درضمن دلیل دیگراهمیت فضای مجازی از این منظرکه عمده افراد فعال در این عرصه ، نسل جوان جامعه هستند نیز مشهود است. اما فضای مجازی برای سمن های جوان تا چه حد می تواند مانند حوزه عمومی عمل کند؟ این سوال اصلی تحقیق حاضر است. هابرماس حوزه ی عمومی را “عرصه‏ای اجتماعی اطلاق می‏‏کند که در آن افراد از طریق مفاهمه، ارتباط و استدلال مبتنی بر تعقل، موضع‏گیریها و جهت گیری های هنجاری اتخاذ می کنند که بر فرآیند اعمال قدرت دولت، تأثیراتی آگاهی دهنده و عقلانی ساز باقی می گذارد”.
از نظر هابرماس، حوزه ی عمومی مکانی آزاد و عقلانی برای تبادل نظر است. از این رو مواجهه نظرات و دیدگاه ها در یک فضای منطقی صورت می گیرد، افراد، گروهها و تمامی مشارکت کنندگان در حوزه ی عمومی با آزادی تمام در یک شرایط مبتنی بر تفاهم و تعامل مواضعی اتخاذ می کنند و به شیوهای رفتار میکنند که در نهایت به منزله ابزاری برای تأثیر گذاری بر تصمیمات، رفتار و عملکرد دولت و نهادها عمل می کند که این فضای عمومی به توسعه دموکراسی و افزایش مشارکت سیاسی شهروندان کمک می کند. از این نظر، اینترنت با ویژگیهای منحصر به فرد خود که ذکر شد، پتانسیل تبدیل شدن به حوزه ی عمومی ودر نتیجه افزایش مشارکت اجتماعی را دارد. (هابرماس،1383: 56).
لذا با توجه به اهمیت نقش سمنهای مردم نهاد جوانان بر تقویت مشارکتهای اجتماعی در عرصه های مختلف جوامع ، از یک سو وتاثیراتی که فضای مجازی (اینترنت ) می تواند بر آن بگذارد از سوی دیگر ، مسئله این پایان نامه بررسی میزان استفاده از اینترنت در بین سمن های جوان و عوامل موثر بر مشارکت اجتماعی آنها در فضای مجازی می باشد. همچنین دراین تحقیق امکان استفاده از اینترنت به مثابه حوزه عمومی برای مشارکت اجتماعی دربین سمن های جوان مورد مطالعه قرار می گیرد. به عبارتی دیگر، هدف اصلی در این پژوهش از یک طرف، بررسی پتانسیل ها و قابلیت های فضای مجازی (اینترنت) و از طرف دیگر، بررسی برخی از ویژگی های فردی اعضای سمن های جوان، به عنوان عوامل موثر بر مشارکت اجتماعی آنها در اینترنت می باشد.
1-2. اهمیت و ضرورت انجام تحقیق
در شرایطی که منابع انسانی مهمترین سرمایه جوامع امروزی به شمار می رود، مسلما جوانان به عنوان کارآمد ترین وپرنشاط ترین نیروها ، جایگاه ویژه ای را به خود اختصاص می دهند.بنابراین ضرورت استفاده هرچه بیشتر از این نیروها هر روز بیشتر احساس می شود.یکی از اشکال حضورجوانان در جوامع ، سمنها (تشکلهای غیر دولتی) می باشد که باعث تقویت مشارکت اجتماعی درعرصه های گوناگون می گردد.لذا در بلند مدت بدون مشارکت و حضور داوطلبانه جوانان ساماندهی امور جامعه به نتایج مطلوب دست نخواهد یافت. مشارکت در واقع نوعی رفتار اجتماعی ، مبتنی بر اعتقاد و منافع شخصی یا گروهی است. مشارکت عبارت است از میزان دخالت اعضای نظام در فرآیند تصمیم گیری.در حقیقت جوهر مشارکت ، منابع مشترک گروه در جامعه و منافع مشترک فرد درگروه است
«مشارکت اجتماعی دلالت بر گسترش روابط بین گروهی در قالب انجمن های داوطلبانه ، باشگاهها، اتحادیه ها وگروههایی دارد که معمولاً خصلتی محلی و غیر دولتی دارندوهدف شان مشارکت و درگیر ساختن مردم در فرآیند اجتماعی مختلف در قالب سیاست های اجتماعی است.»
به عبارتی مشارکت اجتماعی بر آن دسته از فعالیتهای ارادی دلالت دارد که از طریق آنها اعضای یک جامعه در امور محله، شهر و روستا شرکت کرده و به صورت مستقیم یا غیرمستقیم در شکل دادن حیات اجتماعی مشارکت دارنداز سوی دیگرهریک از وسایل ارتباط جمعی اعم ازکتاب،مطبوعات، رادیو،تلویزیون،اینترنت وغیره نفوذ و مخاطبین خاص خودرا دارا می باشند اما دراین میان اینترنت به عنوان یکی از نافذ ترین وسایل ارتباط جمعی طیف گسترده ای ازمردم و مخاطبین را تحت پوشش قرارداده است وانتظارات، نیازها ونوع نگرش مردم به زندگی در جامعه امروزی را افزایش داده و نقش آنان را در امورمربوط به خود اجتناب ناپذیرساخته است. اینترنت وفضای مجازی باتوجه به ویژگی ها وکارکردهای منحصر به فردی که دارد روز به روز فراگیرشده و بر اهمیت آن افزوده می شود.اینترنت یکی از مهمترین وسایل ایجادتغییرات درجوامع بشری به افرادآن کمک می کند تا در مسیروخط مشی معین خودموفق تر وبا آگاهی و اطلاعات بیشتری حرکت نمایند.در واقع در فضای مجازی فاصله هابرداشته می شود، مواجهه غیرحضوری افرادآسان می شود، رد و بدل شدن اطلاعات و تعاملات بسیارسریع وآسان فراهم می شود.بنابراین نمی توان منکرتاثیر این تکنولوژی نوین اطلاعاتی در ابعادگوناگون زندگی اجتماعی بود.
درجامعه ما شکل گیری ، رشد وتوسعه سمنها وبالتبع میزان مشارکت اجتماعی آنان به دلایل مختلف با موانع و مشکلاتی روبه رو بوده است.لذا سمنهاکارکرد و نقش مطلوب وموردانتظاررا درجامعه ایفا نکرده اند وبا آنکه اصطلاح سمنها به طورمکرر درجامعه و رسانه هامورد استفاده قرارمی گیرد اما تبیین درستی از عوامل موثر بر مشارکت اجتماعی این سمنها در فضای مجازی ( اینترنت ) وجود ندارد.در این میان بواسطه نقش مهمی که اینترنت (فضای مجازی ) به عنوان یک رسانه می تواند در سهولت ارتباط گیری ، افزایش کارآمدی ،گسترش تعاملات و میزان فعالیتهای که سمنهای جوانان می تواند داشته باشد ،ضرورت انجام پژوهش در این زمینه را ضروری می سازد.
همچنین با توجه به بالا بودن جمعیت جوان کشور وضرورت استفاده از توانمندیها و قابلیتهای جوانان و تبدیل آنها به عناصرفعال درجامعه ونیزگرایش به استفاده از فضای مجازی( اینترنت)در میان جوانان انجام پژوهش در این زمینه بیش از بیش حس می شود.
می توان با برنامه ریزی هرچه بیشتر در حوزه جوانان که این مهم نیازمند انجام مطالعات و پژوهش های هرچه بیشتر دارد به سمتی حرکت نمودکه از فضای مجازی به عنوان یک فرصت برای رشد و اعتلای نسل جوان بهره گرفت و اجازه ندهیم با بی برنامه گی و بی تفاوتی این فضا به تهدیدی برای توسعه پایدارکشور تبدیل شود.ضروری است که شیوه های مثبت بهره گیری از فضای مجازی برای سمن های جوانان شناسایی شده و همزمان آسیب های احتمالی نیز کشف و راهکارهای لازم ارائه گردد.
1-3. اهداف تحقیق
1-3-1. هدف اصلی