دانلود پایان نامه
صاحب بن عباد شاگرد ابن عمید که پس از استاد به منصب وزارت آل بویه منصوب شد نیز از علمای برجسته زمان و آشنا به علوم مختلف اسلامی بود تا جایی که علامه مجلسی در شأن او می گوید: «او داناترین فقهاء متقدم و متأخر ماست و هرچه از فضل و دانش او گفته شود، بالاتر از آن است. (فقیهی،علی اصغر،1363 ش:223).
صاحب همان کسی است که شیخ صدوق برای او احترام فوق العاده ای قائل بود و کتاب «عیون اخبارالرضا(ع)» را به نام او نوشت و به کتابخانه اش تقدیم کرد. چنانچه اشاره خواهد شد شیخ صدوق در رجب سال ۳۳۹ به استماع حدیث از قم خارج شد و در رجب سال ۳۴۷ هـ.ق و در پی دعوت امیر رکن الدوله وارد ری گردید. عامه مردم برای اخذ احکام و دانش پژوهان برای اخذ علوم و معارف گرداگرد او حلقه زدند، او خود نیز از دانشمندان آن سامان بهره مند شد. یکی از اقدامات شیخ صدوق در ری تشکیل جلسات مناظره بود که در حضور سلطان رکن الدوله و عامه مردم منعقد می گردید.(کرمر،جوئل،1375 ش:113).
شیخ صدوق با پدرش که سالیانی را در قم زندگی می کرد وبه تربیت عالمان شیعی می پرداخت در همین دوران آل بویه بود که به دعوت رکن الدوله دیلمی به ری دعوت شد و مورد احترام رکن الدوله و وزیر عالم پرورش صاحب بن عباد قرار گرفت،ووی نیز مانند بسیاری دیگر از عالمان ودانشمندان به دربار آل بویه راه یافت. آل بویه که خود در طبرستان به اسلام گرویده بودند.با توجه به گرایش شیعی آنها، می‏توان گفت اسلام آنها به دست علویان بوده است.زمانی که فعالیت نظامی خود را آغاز کردند، تشیع خود را آشکار نکردند.اکنون محققان برآنند که آل بویه، از آغاز بر مذهب تشیع زیدی بوده‏اند، اما بعدها به تشیع امامی گرویدند.دلایل زیادی وجود دارد که این مطلب را تأیید می‏کند.(فقیهی،علی اصغر،1363 ش: 86).
معز الدوله با استقرار در بغداد، فعالیت‏های شیعی خود را آغاز کرد.شروع کار شیعی او با فرمانی بود که وی در سال 351 صادر کرد. در ربیع الثانی این ماه، شیعیان بغداد به دستور معز الدوله، متنی را در همه مساجد نوشتند.این متن چنین بود: خداوند معاویه را لعنت کند.و لعنت کند کسی که فدک را که حق فاطمه بود غصب کرد، و لعنت کند کسی که مانع از دفن امام حسن علیه السلام در کنار قبر جدش شد.و کسی که ابو ذر را تبعید کرد و کسی که عباس را داخل در شورا [ی شش نفره‏] نکرد.
شب هنگام برخی از اهل سنت آن نوشته‏ها را محو کردند.این بار معز الدوله به توصیه وزیر قدرتمندش ابو محمد مهلبی دستور داد تا تنها بنویسند: لعن الله‏الظالمین لآل محمد، در ادامه نام معاویه را نیز نوشتند. در محرم سال 352 فرمان جدیدی از معز الدوله صادر شد.وی دستور داد تا مردم، روز عاشورا، مغازه‏های خود را تعطیل کرده و مجالس سوگواری و عزاداری بر پا کنند.سنیان قادر به ممانعت از این مراسم نبودند و دلیل آن هم این بود که دولت آل بویه پشتیبان آن بود.بویهیان این رسم را می‏بایست در طبرستان و ری، میان شیعیان آموخته باشند(فقیهی،علی اصغر،1363ش: 143).
در روز غدیر همان سال، باز معز الدوله دستور داد تا شهر را آذین بسته و آتش بازی کنند.شب هنگام، به مانند سایر اعیاد، همه بازارها را باز کرده و طبل و بوق بزنند. پس از آن، هر سال، مراسم عاشورا و غدیر توسط شیعیان برگزار می‏شد.اندک اندک، سنیان بغداد، به ویژه حنابله که افراطی بودند، در اندیشه مقابله افتادند.این مقابله به دو صورت انجام شد:
نخست در برابر روز غدیر، روز غار درست شد، روزی که پیامبر (ص) همراه ابو بکر به غار رفت! همچنین در برابر عاشورا، روزی را برای عزاداری برای مصعب بن زبیر که توسط حجاج کشته شد، معین کردند.
شیوه دوم برای مقابله با شیعیان، ایجاد درگیری و برهم زدن مراسم مذهبی و سوگواری و حمله به خانه‏های شیعیان در محله کرخ در بغداد بود.طی سال‏ها، این درگیری‏ها، منجر به کشته شدن بسیاری از مردم بغداد از دو سو شد.(فقیهی،علی اصغر1363ش: 145 ).
محله کرخ که محله تجار و شیعیان بود، هر بار به بهانه‏ای توسط عیاران و مردمان سایر محلات، بیش‏تر به بهانه‏های مذهبی مورد دستبرد و قتل و غارت قرار می‏گرفت.در این میان، فتنه سال 361 بسیار گسترده بود.همین وضعیت در شعبان سال 362 نیز برای محله کرخ پیش آمد.آتش سوزی این سال، منجر به کشته شدن هفده هزار نفر و سوختن سیصد باب مغازه شد.
زمانی که قادر عباسی در سال 381 به جای الطائع به قدرت رسید، اندک اندک قدرت بویهیان رو به ضعف می‏رفت.به همین دلیل، وی تلاش خود را برای احیای مذهب سنی در بغداد آغاز کرد.در این سوی، محمود غزنوی در سال 387 قدرت را به دست گرفت.(همان: 327).باتمام این توصیفات شیعه دردوران ال بویه اقتدار خودرا حفظ نموده وبیشترین عالمان شیعی در همین دوران بود که فرصت حضور را پیدا نمودند.
1-3تأثیرحکومت آل بویه برجامعه ی ایران و اسلام
از ویژگیهای بارز حکومت سلسله آل بویه استقلال خواهی، احیای هویت فرهنگی ایرانی و گرایش وافر آنان به مذهب تشیع بود که همه ی این خصوصیات به نوعی به وضع جغرافیایی و انسانی خاص سرزمین تاریخی «دیلم» خاستگاه و زادگاه آل بویه در سرزمین پهناور ایران زمین مرتبط می باشد.احیای شعایر شیعه از قبیل ذکر جملات: «حی علی خیرالعمل و اشهد ان علیاولی الله» در اذان و نیز برگزاری مراسم جشن و سرور در سالروز عید غدیر خم و همچنین بزرگداشت واقعه خونین و تاریخی کربلا و زیارت اماکن متبرکه و مقدس را می توان از عملکردسیاست دینی آل بویه وتاثیرگذاری آن برجهان اسلام برشمرد. از پیامدهای مهم در سیاست گذاری دینی حکومت آل بویه، تضعیف جایگاه خلافت عباسی بوده که بعد از آن در تاریخ اسلام، شاهد ایجاد اندیشه یکسان نگری وگسترش علم و مذهب شیعه در سطح جهان می باشیم، حکام سلسله آل بویه در قرون چهارم و پنجم هجری با اتکا به قدرت نظامی و با بهره وری از آداب و سنن قومی ملی و نیز با گرایش کامل به مذهب شیعه بر بخشهای وسیعی از ایران و سرزمین عراق تسلط یافتند و با ضعیف خلفای عباسی و احیای مذهب تشیع و رواج فرهنگ و هنر اسلامی بر جامعه ی ایرانی و اسلامی حکومت کردند که تاثیر بسزایی در نشرو گسترش قلمرو اسلام درجهان داشت. حکام آل بویه در ترویج و نشر تشیع بی نهایت کوشا بودند و به صراحت می توان گفت که شیعه در عهد حکومت آل بویه پیشرفتهای مادی و معنوی چشمگیری داشته که حاصل تساهل و تسامح مذهبی حاکمان این سلسله بود. به عنوان مثال عضدالدوله از حاکمان نامدار آل بویه در مقابر حضرت علی (ع) و امام حسین (ع) عمارتی ایجاد نموده و هر سال مقداری هدایا برای اماکن مقدسه می فرستاد و خود نیز برای زیارت به کربلا و نجف می رفت. ولی به رغم این اقدامات و اعتقادات قلبی نسبت به مذهب تشیع، تعصب بی جا از خود نشان نمی داد. فدایی عراقی،غلامرضا،1383 ش: 68.طبق روایات تاریخی عضدالدوله در اوج قدرتش به نصربن هارون «وزیر مسیحی» خود دستور داد تا برای آسایش مسیحیان اقدامات ارزنده ای صورت دهد و نیز برای انجام فرائض و عبادت آنها،کلیسایی دربغدادبسازد.(همان:70).
این امر بیانگر عدم تعصب بی مورد آل بویه ونشانگر وحدت و تعامل آنان در قبال ادیان الهی می باشد که امروزه در جهان اسلام مبحثی را به نام گفتگوی ادیان و تمدنها ایجاد نموده است که آن را می توان از تاثیرات حکومت آل بویه برجهان اسلام دانست. از جمله تاثیرات و نتایج حکومت آل بویه در جهان اسلام، نگرش بی طرفانه و غیر مغرضانه، توام با تسامح نسبت به اهل سنت بوده که منجر گردید تا اهالی بغداد که از دیرباز «اهل تسنن» بوده اند به مذهب تشیع روی آورندوازدل وجان آن راپذیراشوند.
ابن اثیر در خصوص تاثیر حکومت آل بویه در پاسداشت مذهب تشیع می نویسد: «در سال ۳۵۲ هجری قمری، معزالدوله با صدور فرمان همگانی، روز «عاشورا» را تعطیل رسمی اعلام نموده و تمامی خرید و فروش را ممنوع کرد و نیز دستور داد تا در این روز بر حسین بن علی (ع) نوحه و عزاداری نموده و اشک بریزند.»(ابن اثیر،علی بن محمد، 1344ش:115). بنابراین تعطیل شدن رسمی روز تاریخی و مذهبی عاشورا در جهان تشیع و نیز زنده نگه داشتن عاشوراازجمله پیامدهای حکومت آل بویه به شمارمی آیدکه تأثیربسزایی درحیات دین مبین اسلام دارد.اوج قدرت آل بویه در زمان حکومت عضدالدوله بوده که موجب گسترش مذهب تشیع و نشرشیعه گری گردید. زیرا که وی به عنوان اولین سردار ایرانی لقب شاهنشاه «سلطان» را به همراه لقب«تاج المله» از خلیفه دریافت نمود و با اقدامات عمرانی خود در سراسر قلمروش به ویژه فارس، خوزستان و بغداد، موجب رونق و شکوفایی دولت خود و احیأ مذهب تشیع گردید. وی با احداث بارگاه امیرالمومنین علی (ع) در نجف و ساخت بند امیر فارس و بیمارستان عضدی بغداد و نیز با انتخاب وزیران خود از دانشمندان و علما و گسترش علم و دین، نام خود را به عنوان حاکم دانا، ادیب و متدین در تاریخ اسلام ثبت نمود. علاقه ی وافر عضدالدوله به اعیاد ایرانی چون نوروز وارتباط دادن آن با دین اسلام و نیز گسترش قلمرو ایران به حدود مرزهای روم، نشان از علایق دینی و وطنی پرستی او دارد.آل بویه اولین سلسله ای بود که حمایت و اشاعه مذهب شیعه را در جهان اسلام برعهده گرفت به طوری که معزالدوله علاوه بر اقامه عزاداری عاشورا در بغداد، هنر دراماتیک را که نوعی نمایش غمگین در زمینه حوادث مذهبی می باشد، تحت عنوان تعزیه داری و شبیه خوانی رایج نمود که مدتی بعد از این سلسله تعطیل و مجدداً در عهد صفویه احیا شد را بنا کرد به روایات تاریخی می توان اذعان داشت که معزالدوله و اصحاب او در ترویج شعایر مذهب تشیع بسیارکوشیده اند ودر این راه ازهیچ تلاشی دریغ نورزیده اند.
از جمله خدمات ارزنده آل بویه در جهان اسلام احیا اعیاد اسلامی است.
ابن مسکویه در خصوص وقایع سال ۳۵۲ هجری قمری «حکومت معزالدوله» می گوید: «شب پنج شنبه ۱۸ ذیحجه که آن را «غدیرخم» می نامند، در بازارها آتش می افروختند. در آن شب همان گونه که در شبهای عید مرسوم است، دکانها تا صبح باز بود، نوبت چیان طبل و بوق می زدند. بامدادان شیعیان به مقابر قریش رفتند و نماز عید به جا آوردند.» (ابن مسکویه،احمدبن محمد،1369ش:143).
بنا به روایات ومستندات تاریخی در سال ۳۵۲ هجری قمری به دستور «معزالدوله» به اهل بغداد دستور داده شد تا روز عاشورا ماتم بپا دارند و دکانها را ببندند و زنها مویه کنان بیرون بیایند. این در واقع نخستین روز عزاداری رسمی بر شهدای کربلا در تاریخ جهان اسلام به شمار می آید که بعدها این عزاداری در سراسر جهان اسلام شکل گرفت و مرسوم گردیدتاهرساله یادآن امام همام که پیشوای شهیدان اسلام وسرورآزادگی بوده،گرامی داشته شود. دوره اقتدار خاندان بویه هر چند کوتاه بود، ولی درهمین مدت کوتاه به ملیت و فرهنگ و تقویت روحیه استقلال طلبی واحیأمذهب تشیع کمک شایان ونمایان نمودند. ثمره حکومت آل بویه بر ایران احیای دوباره بعضی سنن ملی و فرهنگ ایرانی و نیز خیزش و اعتلای مذهب تشیع است که مدت چند قرن با تحکم و تعدی خلفای اموی و عباسی در مظلومیت به سر می برد.
روح نظام حکومتی در دوران آل بویه، روحیه مذهبی شیعه توام با تسامح و بر اساس کلام خدا و دستور پیامبر (ص) بوده است. طبق مستندات تاریخی در دوران حکومت آل بویه توجه به احیای سنن ملی و احیای شعایر شیعی قوت یافت،وبرجهان اسلام تاثیرگذاشت. گفتنی است: در زمان آل بویه، شیعه عزت یافت و مراسم مذهبی به رسم شیعه رواج پیدا کرد. آل بویه در راه ترویج و تقویت مذهب شیعه اثنی عشری و شعایر آن، کوششهای فراوان نمودند که در عصر حاضر شاهد تاثیرگذاری ونتایج حکومت اسلامی آل بویه دردنیای اسلام می باشیم.
کوتاه سخن این که آل بویه تشیع را رسمیت داده و بزرگان و اندیشمندان اسلام را چون: شیخ صدوق و شیخ مفید و سید رضی و سلار دیلمی را در ترویج تشیع حمایت نمودند و دنیای اسلام و تشیع را وامدار خود ساختند. از زمان حکومت سلسله آل بویه مذهب تشیع در ایران رسمیت یافت و کم کم دامنه نفوذ آن گسترش پیدا نمود تا جایی که در چند قرن بعد در دوران سلسله صفویه، شیعه در ایران اکثریت مطلق را دارا گردید.