قانون مجازات اسلامی و نظام حقوقی ایران

رضایت کتبی
رضایت شفاهی
1- رضایت صریح
رضایت صریح یا مطلق رضایتی است که به موجب آن بیمار به پزشک اختیار می دهد تا نسبت به معالجه بیماری خاص وی اقدام نماید. رضایت صریح می تواند مکتوب یا شفاهی باشد . رضایت نامه امضاء شده بیمار مثالی از این نوع رضایت است. «در اذن مطلق یا رضایت صریح بیمار اصل بر این است که مطلق عملیات پزشکی را در بر نمی گیرد، بلکه شامل مواردی می شود که بین مردم متداول است . پس هنگامی که بیمار به پزشک خود در خصوص معالجه خود اجازه می دهد، عرفا در کشورها متداول است که پزشک در خصوص تشخیص بیماری و نحوه معالجه آن تفحص می کند و نمی تواند اقدام به جراحی بیمار نماید، مگر این که در این خصوص اذن دیگری از بیمار بگیرد و این امر عرف حاکم بر رابطه پزشک و بیمار در کشورها است و اگر پزشک با همان اذن ابتدایی اقدام به معالجه و جراحی بیمار نماید، مسئول است و مؤاخذه می گردد.» (ال شیخ مبارک ،2006م ص 160)بنابراین بیماری که به صورت کتبی یا شفاهی اعلام نماید که طبیب نسبت به عمل جراحی شکستگی پا یا دیسک کمر وی اقدام نماید، اذن و رضایت وی نسبت به اعمال جراحی مزبور صریح و مطلق تلقی می شود.
2- رضایت تلویحی
رضایت ضمنی یا تلویحی رضایتی است که بیمار آن را با عمل و رفتار یا گفتار خود نشان دهد و عرف و عادت بر آن دلالت داشته باشد ، مانند این که بیماری به پزشک اجازه دهد که پزشک آپاندیسیت وی را عمل نماید و در حین عمل جراحی ، پزشک به چربیهای زیادی برخورد نماید و یا تورمی را مشاهده کند که چنان چه جهت آن اقدامی نکند ، علاوه بر رنجهای بعدی ، بیمار باید مخارج زیادی جهت عمل جراحی مجدد بپردازد . هر چند که در این جا اذن بیمار نارسا است ، اما شکی نیست که عمل جراحی در برداشتن چربیهای زائد و از بین بردن تورم جهت ادامه زندگی و بقای سلامتی بیمار است . بنابراین باید گفت که عمل پزشک اذن به دلالت یا ضمنی تلقی می گردد .
«فقها در معتبر بودن این اذن و سقوط مسئولیت از پزشک تصریح کرده اند» (همان،ص) درخواست تلفنی آمبولانس، مراجعه به دندان پزشک، درخواست کشیدن دندان، درخواست دریافت مراقبت های پرستاری، مراجعه به بخش تزریقات جهت آمپول و دهها اقدام مشابه دیگر، نمونه هایی از رضایت ضمنی و تلویحی است. این رضایت ها همانند فرم امضاء شده رضایت نامه معتبر است .
در رضایت ضمنی، حتما بیمار باید به عمل یا گفتار، رضایت خود را اعلام نماید. «در نظام حقوقی کا من لاو سکوت به معنی اعلام رضایت نیست» (مارشال،1380ص35) ولی در نظام حقوقی ایران در صورتی که سکوت مبین معنای رضایت باشد وافی به مقصود است .
به عنوان مثال ، چنان چه جراحی پس از معاینه آزمایشات اولیه بیمار ، تاریخی جهت انجام عمل جراحی وی تعیین نماید و بیمار نیز بدون این که صریحا رضایت خود را اعلام نموده باشد ، سر موعد برای انجام عمل حاضر شود رفتار او دلالت بر رضایت وی می نماید .
رضایت کتبی
رضایت بیمار اعم از رضایت صریح یا ضمنی ، می تواند کتبی یا شفاهی باشد . رضایت نامه امضاء شده بیمار جهت انجام هر گونه اعمال و اقدامات پزشکی نمونه ای از رضایت کتبی است . هر چند رضایت شفاهی نیز از نظر قانونی همانند رضایت مکتوب از ارزش و اعتبار یکسانی برخوردار است ولی مزیت اساسی رضایت مکتوب در این است که در صورت بروز مشکل و انکار بیمار زودتر قابل اثبات است .
قانون مجازات اسلامی در خصوص چگونگی و نوع اخذ رضایت از بیمار ساکت است و به شکل خاصی از رضایت اشاره ندارد ، لیکن با استناد به مواد 193 و 194 قانون مدنی که اعلام اراده اشخاص را به هر شکلی اعم از کتابت و الفاظ و اشارات و هر عمل دیگری که مبین قصد و رضای آن ها باشد جایز می داند ، به نظر می رسد که رضایت مورد نظر قانونگذار در بند ج ماده 158 قانون مجازات اسلامی ، محدود به نوع و شکل خاصی نبوده و هر نوع رضایتی اعم از کتبی و شفاهی و یا صریح و ضمنی را در بر می گیرد .
در اکثر کشورها از جمله فرانسه، رضایت اعم از این که کتبی یا شفاهی باشد معتبر شناخته شده است (جواهری، 1951م ص257)
برخی حقوقدانان ایرانی در تایید این نظر گفته اند :
«رضایت در مورد اعمال طبی و جراحی محدود به شکل خاصی نبوده و اعلام رضایت به هر صورت اعم از کتبی یا شفاهی و یا حتی بدون اظهار ، ولی به صورتی که مبین معنای رضایت باشد وافی به مقصود است . بنابراین رفتن به ملاقات دندان پزشک به علت درد دندان و عدم مخالفت با کشیدن دندان به معنای رضایت است و تفاوتی میان این رضایت و رضایت کتبی در صورت احراز نمی باشد».(آقایی نیا، 1382ص165)
به هر حال « شخصی که مورد عمل جراحی یا طبی قرار می گیرد باید رضایت خود را ابراز کند و یا آن گونه که قانون می گوید اولیاء یا سرپرستان یا نمایندگان قانونی آن ها به عمل رضایت دهند» .
برخی حقوقدانان معتقدند که : «این رضایت علی الاصول باید کتبی باشد ». (نوربها، 1387ص290)
به نظر می رسد که این نظریه کاملا قابل دفاع است ، زیرا علی رغم این که این امر شیوه مرسوم اطباء و مراکز درمانی است که قبل از هر گونه عمل جراحی و طبی مبادرت به اخذ رضایت نامه از بیمار می نمایند ولی متاسفانه بسیاری از این رضایت نامه ها فاقد اوصاف و شرایط رضایت نامه های قانونی است که به تفصیل درباره آن سخن گفتیم . لازم است به شرایط قانونی اخذ رضایت از بیمار به ویژه رضایت مبتنی بر ارائه اطلاعات و اگاهی های لازم یا رضایت آگاهانه که از حقوق مسلم بیماران تلقی می گردد توجه بیشتری مبذول گردد.
4- رضایت شفاهی
رضایت شفاهی همانند رضایت کتبی از ارزش و اعتبار قانونی برخوردار است ، با این تفاوت که اثبات رضایت کتبی آسان تر است و بیمار نمی تواند منکر رضایت خود گردد . به نظر می رسد که اخذ رضایت شفاهی از بیمار خصوصا در حضور شاهد معتبر همان ارزش رضایت مکتوب را داراست .
معمولا خاطرات از حافظه فراموش می شوند ولی نوشته در.