عوامل جغرافیایی و روابط بین الملل

جغرافیایسیاسیعلمیاستکهنقشسیاسترادرجغرافیابررسیمیکند، درحالیکهعلمژئوپلیتیکبهبررسینقشعواملمحیطجغرافیاییدرسیاستمیپردازد(عزتی،1381: ص 5). اززمانعنوانشدنواژهژئوپلیتیک، معنایتقابلقدرتبایکسرزمینوانسانهاییکهدرآنسکونتدارندمطرحبودهاستواینواژهنقشیبسیاراساسیدرتولیدقدرتداشتهاست.
درفرهنگنامهفرانسویروبر (1965) دربارهواژهژئوپلیتیکآمدهاست:
ژئوپلیتیکعلمیاستکهبهمطالعهروابطبیندادههایطبیعی، جغرافیاوسیاستحکومتهامیپردازد(ﻋﺰﺗﯽ،1381: ص5). درفرهنگنامهلاروس (1962) چنینتعریفشدهاست: مطالعهروابطیکههرکشوربهوسیلهآنسیاستهایشراباقوانینطبیعیبههمپیوندمیزندودراینپیوندقوانینطبیعیازعواملدیگر، تعیینکننده ترند(ﻋﺰﺗﯽ،1381: ص5). سائولبی.کوهندرکتابخودباعنوانجغرافیاوسیاستدرجهانتقسیمشده (1973) نوشت : عصارهژئوپلیتیکمطالعهروابطیاستکهمیانسیاستبینالمللی، قدرتومشخصاتجغرافیاییبرقرارمیشود(ﻋﺰﺗﯽ،1381: ص6). مابانگاهیژرفبهاینتعاریفبهیکنتیجهکلیمیرسیموآنایناستکهاینعلمبامنابعگوناگونمیخواهداینمطلبرابیانکندکهاولاقدرتعاملمهمیدرسیاستوروابطبینالمللاستومنابعتولیدقدرتنیزگوناگون، ولیاگرمابتوانیمبرایورودبهصحنهیسیاسیبینالمللیبازاری، بهقدرتیدستیابیمکهدارایمنبعومنشاجغرافیاییباشددرواقعواردحیطهیژئوپلیتیکشدهایم. دگرگونیهاییکهبعدازفروپاشیشورویسابقدرجهانبهوجودآمداینعلمرانیزمتحولکردهوامروزهصحبتازژئوپلیتیکمدرنیااصطلاحاژئوپلینومیاستکهدرواقعترکیبینواستازژئوپلیتیکباهمهیپیچیدگیهایش، سیاستباهمهویژگیهایخودوسرانجاماقتصادکهروزبهروزابعادوعملکردهایشجهانیترمیشود. تعریفیکهدراینبرههاززمانمیتوانیمازژئوپلیتیکبهدستدهیمایناست: ژئوپلیتیکعبارتاستازدرکواقعیتهایمحیطجغرافیاییبهمنظوردستیابیبهقدرت،بهنحویکهبتواندربالاترینسطحواردبازیجهانیشدومنافعملیوحیاتملیراحفظکرد؛ بهعبارتدیگرژئوپلیتیکعبارتاستاز : علمکشفروابطمحیطجغرافیاییوتاثیرآنبرسرنوشتسیاسی ملل.
مطالببیانشدهبرگرفتهشدهبودازکتاب ((ژئوپلیتیکدرقرنبیستویکم)) نوشتهیدکترعزتاللهعزتی(استادجغرافیایسیاسیدانشگاهآزاداسلامیواحدعلوموتحقیقات)(انتشارات سمت سال 1381)
در دیکشنری آکسفورد ژئوپلیتیک اینگونه تعریف گردیده: «ژئوپلیتیک عبارتست از مطالعه چگونگی تاثیرپذیری سیاستها از عوامل جغرافیایی»(Oxford Dictionary, 1989:515).
از نظر پاتریک آسولیوان ژئوپلیتیک « عبارتست از مطالعه جغرافیایی روابط بین گردانندگان و مدیران قدرت اعم از فرمانروایان ملی و نهادهای فراملی» (Osullivan, 1986:2).
همچنین جی ژئوپلیتیک را هنر و فرایند رقابت جهانی می داند. (میرحیدر، 1370:ص 25)
دکتردرهمیرحیدرجدیدترینتعریفیکهازژئوپلیتیکارائهکردهاستبدینشرحاست: «ژئوپلیتیکشیوهقرائتونگارشسیاستبینالمللتوسطصاحبانقدرتواندیشهوتأثیرآنهابرتصمیمگیریهایسیاسیدرسطحملیومنطقهایاست»(میرحیدر، 1377:ص 22).
دکترپیروزمجتهدزادهدرموردژئوپلیتیکمعتقداست: «ژئوپلیتیکیاسیاستجغرافیاییاثرمحیطواشکالیاپدیدههایمحیطیچون،موقعیتجغرافیایی،شکلزمین،منابعکمیاب،امکاناتارتباطیوانتقالی (زمینی،دریایی،هواییوفضایی)،وسایلارتباطجمعیو … رادرتصمیمگیریهایسیاسی،بویژهدرسطوحگستردهمنطقهایوجهانیمطالعهمیکند»(مجتهدزاده، 1381:ص 128).
دکترحافظنیانیزدرکتابمبانیمطالعاتسیاسی–اجتماعی(جلداول) ازژئوپلتیکتعریفیبدینشرحارائهمیدهند: «ژئوپلتیکعبارتستاز: مطالعهرفتارسیاسیدولتها،گروههاوسازمانهادرموردجنبههایفضایی،محیطیوانسانی»(حافظنیا، ١٣٧٩: ص٢١١)
درجایدیگردکترمجتهدزادهمعتقداست: «جغرافیایسیاسیوژئوپلتیکدومبحثعلمیمکملازیکموضوععلمیاستوبهمطالعهنقشآفرینیقدرتسیاسیدرمحیطجغرافیاییمیپردازد»(مجتهدزاده؛ ١٣٧٩: ص٢٣).
دیکشنری وبسترنیز تعاریف متعددی از ژئوپلیتیک ارائه می کند که دو مورد آن عبارتست از:
الف: تاثیر عوامل جغرافیایی، اقتصادی و جمعیتی بر سایر سیاستها، بویژه سیاست خارجی کشور
ب: ترکیب عوامل سیاسی و جغرافیایی به نحوی که باعث مشخص شدن کشور یا منطقه ویژه ای بگردد(Webters Dictionary, 1986:950).
دکترحافظنیادرجایدیگرموضوعژئوپلیتیکرارفتارگروههایانسانیمتشکلنسبتبهیکدیگربرپایهجغرافیا،قدرتوسیاستمیداند(حافظنیا، 1384:ص 56 – 55).
ژنرالفرانسوی،پیرگالوا،نویسندهاثریباعنوانژئوپلیتیکراههایرسیدنبهقدرت،منتشردرسال 1990،ژئوپلیتیکراچنینتعریفمیکند: ژئوپلیتیکیعنیمطالعهنحوهارتباطبینهدایتسیاسییکقدرتبابردبینالمللیوچهارچوبجغرافیاییعملکردآن.» (عزتی، 1379:ص 5).
گراهام فولر نویسنده آمریکایینیزدرموردژئوپلیتیکمی نویسد: «ژئوپلیتیکبخشی از یک فن قدیمی است که در هیات کلاسیک خود بر جغرافیا به عنوان عامل تعیین کننده رفتار دولت تاکید می کند. از دیدگاهی سنتی محل استقرار یک کشور، همسایگان آن، محورهای ارتباطی و منابع طبیعی و فیزیکی عوامل تغییرناپذیر و مصالحی بنیادی تلقی می شوند که اعمال یک دولت را محدود می کنند»(مخبر، 1373:ص2).
دکتر علی اصغر کاظمی در کتاب «روابط بین الملل در تئوری و در عمل»تعریف زیر را بیان می کند:
«شناخت صحیح عوامل ثابت و متغیر ناشی از جبر جغرافیایی و تاثیر متقابل آنها و ضرورتهایی که سیاستهای برخورد با آنها را تبیین می کند ژئوپلیتیک نامیده می شود».(کاظمی، 1373:ص86).
پیتر تایلور جغرافیدان سیاسی مشهور انگلیسی و سردبیر کنونی فصلنامه معروف «جغرافیای سیاسی» می نویسد:
«ژئوپلیتیک عبارتست از، مطالعه توزیع جغرافیایی قدرت بین کشورهای جهان، بویژه رقابت بین قدرتهای بزرگ و اصلی» (Taylor, 1993:330).
اف.جی مانک هاوس در دیکشنری جغرافیا، ژئوپلیتیک را «واژه ای مشتق شده از اصطلاح آلمانی Geopolitikمی داند که به مطالعه تاثیر عوامل جغرافیایی بر نظامهای سیاسی می پردازد»(Monkhouse, 1972:154).
نگاه جانسون در دیکشنری جغرافیای انسانی، به ژئوپلیتیک «یک مفهوم قدیمی و بلند مدت است که در مطالعات جغرافیایی، فضا را از آن جهت که در فهم تاسیس روابط بین الملل اهمیت دارد مورد توجه قرار می دهد»(Johnston, 1994:228).
نکات عمده‏ای که در مجموع مطالب مذکور، قابل توجه و حایز اهمیت می‏باشد، عبارت است از: