دانلود پایان نامه

4-1 ژئوپلیتیکایرانونظامامنیتمنطقهای
هیچعاملیبهاندازهیژئوپلیتیکدرنوعارتباطایرانبانظامبینالمللدرطولتاریخایراندارایاهمیتنبودهاست.(Geoffrey Kemp, DC, 1999) اهمیت اینعاملبهاندازه ایاستکهحتیدردرونساختقدرتایراننوعیحساسیتنسبتبهژئوپلیتیکایرانکهنوعارتباط و تعاملباجهانخارجراتعیینمیکند،وجوددارد. مزایایژئوپلیتیکایرانبهگونهایاستکهاینکشوررا به یکبازیگرپراهمیتدرنظممنطقهایونظامبینالمللمبدل ساخته است. درحالحاضر،اهمیتژئوپلیتیکایرانبراینظامبینالمللدردومحورخلاصهمیشود،جنگعلیهتروریسموژئوپلیتیکانرژی،درزمینهیجنگعلیهتروریسم،ایراندروسطدوکانوناصلیتروریسمجهانییعنیکشور های افغانستانوعراققراردارد وازاینلحاظخاکایراننقشمهمیدرسدکردنعبوروانتقالتروریستهادرمنطقهایفامیکند. درزمینه یژئوپلیتیکانرژی (نفتوگاز) نیزموقعیتایرانبهگونهایاستکهبهنقاطحساسونفتخیزمنطقهیخاورمیانهدرخلیجفارسودریایخزردسترسیهمزماندارد(روزنامه ایران،10مهرماه 1383).
4-2 نقش منطقه خلیج فارس و جمهوری اسلامی ایران در چشم انداز ژئوپلیتیک انرژی
حوزه خلیج فارس در حدود 679 میلیارد بشکه ذخیره اثبات شده نفت (نزدیک به 66 درصد از کل ذخایر نفت جهان) و 1918 تریلیون فوت مکعب ذخیره گازی (35 درصد کل ذخایر گازی جهان) را دارد.
. United states energy information administratio. March 2002
چنین ذخایری این منطقه را به بزرگترین مخزن انرژی در جهان تبدیل کرده است. در حال حاضر نفتی که از منطقه خلیج فارس از سوی 6 کشور ایران، عراق، کویت، عربستان سعودی، امارات متحده عربی و قطر که همگی عضو سازمان کشورهای صادر کننده نفت (اوپک) هستند بدست می آید نزدیک به 6/18 میلیون بشکه در روز است. بنابراین نفت خلیج فارس کمابیش 23 درصد از نفت مصرفی جهان را تامین می کند. بر پایه پیش بینیها مصرف جهانی نفت تا سال 2020 روزانه به 5/111 میلیون بشکه خواهد رسید. پس تقاضاهای جهانی برای نفت خلیج فارس افزایش خواهد یافت و شاید به 8/49 میلیون بشکه در روز برسد که در آن صورت سهم منطقه خلیج فارس در تولید جهانی نفت نزدیک به 45 درصد از کل تولید جهان خواهد بود.(h.cordsman.1999)
ایران، عربستان، عراق و کویت بیشترین ذخایر نفت خام قابل برداشت جهان را دارند. ایران دومین رتبه را در جهان از نظر منابع و ذخایر گاز طبیعی دارد. سهم ایران از کل گاز طبیعی قابل برداشت جهان بالغ بر 929 تریلیون فوت مکعب یا 17 درصد از کل مجموع ذخایر است که پاسخگوی 63 سال مصرف گاز در جهان و افزون بر 400 سال مصرف گاز در ایران است (روزنامه ایران، 20 خرداد1381).
4-3 جمهوری اسلامی ایرانیکبازیگرتعادلبخش،سازندهو منطقه ای ژئواستراتژیک
نقش سازنده جمهوری اسلامی ایرانرا در عرصه های مختلف سیاسی، اقتصادی، امنیتی و فرهنگی با توجه به اینکه هرگونهبیثباتیوناامنیدرسطحمنطقهدردرجهیاولمنافعملیایرانراباخطرمواجهمیسازد می توان امری ذاتی دانست.پایههایقدرتوویژگیهایژئوپلیتیکایراننیز بهگونهایاستکهاینکشوررا به یکبازیگرتعادلبخشدرصحنهینظامبین المللتبدیل نموده است. از ویژگیهای ژئوپلیتیک ایران می توان به جغرافیای خاص آن یعنی قرارگرفتن در میان دو منطقه ژئوپلیتیکی خلیج فارس و خزر نام برد. این موقعیت ویژه و یگانه حکم چهار راه پراهمیتی را دارد که در مبادلات اقتصادی بین المللی آینده آسیای مرکزی با حوزه خلیج فارس نقش مهم و تکمیل کننده ای خواهد داشت. از هم اکنون شواهدی برای اثبات این نقش تاریخی ایران در حال بروز و ظهور است. این نکته که بهترین مسیر برای ورود انرژی خزر به بازار جهانی مسیر ایران است مورد پذیرش بیشتر کارشناسان و جغرافیدانان است. تحقق این امر اهمیت ایران و خلیج فارس را ژئواستراتژیک میکند، زیرا در آن صورت بیش از 75 درصد نفت جهان با یک پیوند جغرافیایی در دو سوی یک محیط ژئواستراتژیک قرار می گیرد. این محیط جغرافیایی در عمل یک هارتلند انرژی را تشکیل می دهد و نبض اقتصاد جهان در این هاتلند خواهد تپید.پس دنیای صنعتی به گونه ای شکننده به این هارتلند وابسته خواهد شد. ایران در مرکز هارتلند قرار می گیرد و مناطق پیرامون آن هم اهمیت فراوان خواهند داشت. به سبب پیوستگی حیات اقتصادی غرب به این هارتلند، امنیت منطقه به امنیت جهانی پیوند زده می شود و قدرتها با عوامل ناامنی در آن به مبارزه برخواهند خاست و تلاش خواهند کرد با بهره گیری از همه امکانات، امنیت به عنصری پایه ای و اصلی در این منطقه تبدیل شود (عسگری،1383:ص26).
4-4 سابقهینقشآفرینیسازنده یایران
اهمیتنقشمتعادلکنندهایرانبراینظامبینالمللیبهقرنهاقبلوحتیدورانباستانبازمیگردد. پادشاهانایرانی،همچونکوروشکبیرنقشسازندهوتأثیرگذاریدرتعادلقدرتورشدفرهنگهادرجهانباستانایفاکردند. فرهنگایرانیازسویجانشیناناسکندربهغربانتقالدادهشدونقشبرجستهایدررشدوگسترشفرهنگغربداشت. بههمیننسبتنقشایرانیاندرجلوگیریازهجومتخریبگرمغولبهغربحایزاهمیتاست. دردورانصفویه،امپراتوریایرانباخستهکردنامپراتوریعثمانیدرجبههشرقی،نقشمؤثروسازندهایدرتعادلقدرتدرنظامبینالمللایفاکرد. درجنگجهانیدوم،خاکایرانبهعنوان «پلپیروزی»نقشبرجستهایدرشکستآلمانهیتلریوبهتبعآنجلوگیریازگسترشنازیسمورادیکالیسمداشت. دردورانمعاصرنیزایرانبهعنوانمتحدغربدرزمانرژیمگذشتهنقشبرجستهایدرکنترلکمونیسمودسترسیآنبهحوزهیمنافعغربدرخلیجفارسایفاکرد. انقلاباسلامیایرانوبهدنبالآنجنگایرانوعراقنقشویژه ایدرکنترلوتضعیفقدرتحکومتبعثیعراقوصدامحسینداشت. درجنگکویت،ایرانبااتخاذسیاستبیطرفیوتقویتمرزهایغربیخودنقشمهمیدرتثبیتحلقهیمحاصرهیصدامحسینایفاکرد(رمضانی،1380:صص90-89).
همزمانباسقوطاتحاد جماهیر شورویو تغییر و تحولاتپسازآن،ایرانبهعنوانیکبازیگرسازندهنقشفعالیدرکنترلدوبحرانحوزهآسیایمرکزیوقفقازیعنیبحرانتاجیکستانوبحرانقرهباغایفانمود. درطولدهه ی 1990،تهرانصحنه یمذاکراتطرفهایداخلیدرگیردربحرانتاجیکستانودرجهتآرامکردناوضاعبود. ایرانهمچنینبهعنواننقطهاتصالطرفهایدرگیروگروههایمخالفداخلیونظامبینالملل،نقشفعالیدرکنترلبحرانقرهباغداشت. بدون شک،نفوذایرانبهعنوانیکیازاهرمهایمتعادلکنندهیقدرتدرمنطقهنقشسازندهایدربحرانهایفوقایفاکرد(همان،صص 103 ـ 101).
4-5 منطق تلاش ایران برای کسب نقش بیشتر
ویژگیها و پایه های قدرت ایران از جمله ژئوپلیتیک، جمعیت، منابع انرژی، ایدئولوژی پویا، و به طور کلی ظرفیتهای اقتصادی، سیاسی و فرهنگی به گونه ای است که بدون دسترسی به نقش متناسب در صحنه ی منطقه ای و جهانی قابلیت بروز کامل نخواهد یافت. از زمان بروز انقلاب اسلامی، عدم برخورداری از نقش مناسب منطقه ای و محدودیتهای ایجاد شده در روابط با همسایگان، فرصتهای فراوان اقتصادی و فرهنگی را از ایران سلب کرده و روند توسعه ی همه جانبه ی کشور را به تأخیر انداخته است، منطق تلاش ایران برای کسب نقش بیشتر در دو قالب امنیت سازی و فرصت سازی قابل تبیین است:
4-5-1 امنیت سازی
جمهوری اسلامی ایران به مانند دیگر کشورها به تهدیدات امنیتی خارجی نسبت به خود حساس است و به طور طبیعی از تمامتوان و امکانات موجود در جهت رفع این تهدیدات کمک می گیرد، به دلیل سابقه دشمنیهای موجود و خصومت آمریکا نسبت به ایران و تلاشهای این کشور در جهت تحت فشار قرار دادن ایران درجه اول استراتژیهای توسعه ی داخلی و تنظیم سیاست خارجی، همواره با تمرکز بر استراتژیهای امنیتی و چگونگی رفع تهدید استوار گردیده است. در نتیجه این تهدیدات، اولویتهای امنیتی – سیاسی همچنان بر روابط بین الملل ایران حاکم است. هر چند تهدیدات آمریکا از زمان بروز انقلاب اسلامی به اشکال مختلف همچون هدایت کودتاها، تهاجم نظامی، حمایت از رژیم بعثی در جنگ، اعمال تحریمهای اقتصادی و غیره تداوم داشته اما با وقوع حوادث 11 سپتامبر شکل جدید و تهاجمی تری به خود گرفته است. حضور مستقیم نظامی آمریکا در منطقه و تهدید به تغییر نظام در ایران برای اولین بار شکل عملی تری به خود گرفته است. در طول 5 سال گذشته افغانستان و عراق جدید به مراکز فشار و تهدید آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران تبدیل شده است.
4-5-2 فرصت سازی در سطح منطقه ای
جمهوری اسلامی ایران مانند هر قدرت منطقه ای دیگری، دارای حوزه ی نفوذ طبیعی فرهنگی، اقتصادی و سیاسی در اطراف مرزهای خود است و به طور منطقی ضمن تلاش در جهت گسترش این حوزه ها، سعی در فرصت سازی از آنها نیز دارد. از زمان پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، سیاست خارجی آمریکا در جهت جلوگیری از افزایش نفوذ منطقه ای ایران متمرکز گردیده است. این سیاست به طور سنتی در منطقه ی خلیج فارس و جهان عرب در اسلام متمرکز گردیده بود، به گونه ای که در سرتا سر دهه ی 1980 و اوایل دهه ی 1990 ایران به عنوان منبع گسترش بنیادگرایی اسلامی و تهدیدی مستقیم علیه رژیمهای عربی منطقه معرفی گردید و از این طریق زمینه های فرصت سازی ایران در منطقه کاهش یافت.(Barzegar, 2000)بعد از فروپاشی شوروی، ایالات متحده آمریکا از هر گونه تلاش ایران برای افزایش حوزه نفوذ و فرصت سازی در زمینه های فرهنگی و اقتصادی در مناطق شمالی کشور نیز جلوگیری کرد. در طول دهه ی 1990، آمریکا با تقویت و حمایت از نقش دولتهای متحد منطقه ای سعی در تحت فشار گذاشتن ایران نمود. جلوگیری از گسترش نفوذ فرهنگی ایران از طریق حمایت ازدولتهای رقیب منطقه ای همچون ترکیه و عربستان سعودی و تقویت نقش اسراییل به عنوان اهرم متعادل کننده ی قدرت ایران در مناطق شمالی از جمله سیاستهای بازدارنده ی ایران در این زمینه به حساب می آیند.با بروز حوادث 11 سپتامبر و حضور آمریکا در افغانستان و عراق، دامنه ی نقش آفرینی ایران در مناطق شرقی و غربی نیز محدود شده است. در حال حاضر، مشارکت در ترتیبات امنیتی جمعی در منطقه ی خلیج فارس و خروج از تعریف سنتی توازن قوا، نقش آفرینی در حوزه های اقتصادی و فرهنگی مناطق اطراف ایران و به خصوص عراق جدید و حوزه ی نفوذ شیعی که از جمله مناطق نفوذ آمریکا نیز به حساب می آیند، از جمله تقاضاهای ایران برای افزایش نقش منطقه ای است. فراهم کردن زمینه های فرصت سازی در بازارهای مصرفی منطقه در چارچوب برآورده کردن توقعات داخلی بازرگانان و تجار داخلی و همچنین ظرفیتهای بالای اقتصادی ایران قابل تبیین است.
ارتباط با نظامهای اقتصادی بین المللی یکی دیگر از زمینه های فرصت سازی برای افزایش نقش است. محور تقاضاها در این زمینه بیش از هر چیز به خواست روزافزون داخلی جهت پیشرفت و رفاه از یکسو و افزایش پرستیژ و اعتبار در صحنه ی بین المللی از سوی دیگر برمیگردد. در حال حاضر، نظام اقتصاد بین الملل با قوانین و اصول بازیگران اصلی نظام بین الملل اداره می شود که به عنوان ابزاری سیاسی در جهت تحت فشار قرار دادن کشورهای مخالف نظم موجود مورد استفاده قرار میگیرند. در طول سالهای گذشته، محدودیتها و تنگناهای ایجاد شده در جهت جلوگیری از تعامل مناسب ایران با اقتصاد بین الملل از یکسو و اعمال تحریمهای مستقیم اقتصادی توسط آمریکا از سوی دیگر، زمینه های فرصت سازی ایران را محدود کرده و به تبع آن هزینه های زیادی بر اقتصاد کشور تحمیل کرده است. جمهوری اسلامی ایران جهت برآورده کردن توقعات روزافزون اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی داخلی به فعالیت و حضور در عرصه های مختلف اقتصادی ، اجتماعی و ارتباطاتی جهانی تمایل دارد. به عنوان مثال برای چندین سال تقاضاهای متعدد ایران برای پیوستن به سازمان تجارت جهانی به دلیل مخالفت آمریکا مورد پذیرش قرار نگرفت . در حال حاضر نیز مؤسسات مالی بین المللی تحت فشار دولت آمریکا به ایران کمتر وام و بودجه اختصاص می دهند. ایران از مشارکت در طرحهای اقتصادی بین المللی و منطقه ای محروم می شود. دانشمندان و محققان ایرانی تحت تأثیر تحریمات موجود کمتر قادر به عرضه ی دستاوردها و نتایج تحقیقات خود هستند. تبلیغات سوء جهانی از پرستیژ و اعتبار ایرانیها کاسته است . در نهایت ، نقش و جایگاه ایران مورد چالش قرار گرفته و تضعیف گردیده است.
4-6 آثار علائق ژئوپلیتیک در رفتار ایالات متحده امریکا نسبت به ایران :
پس از پایان جنگ دوم جهانی، که شوروی ها سخت در تلاش بودند که به شکلی بتوانند در ایران همانند شرق اروپا حوزه نفوذ مستحکمی برای خود ایجاد کنند، ایالات متحده برای نخستین بار به مقابله با شوروی پرداخت و بعنوان یکی از قطبهای قدرت جهانی از ویرانه های جنگ جهانی دوم سر برافراشت. این تغییر استراتژی دگرگونی هایی را در موازنه قدرت بین الملل بوجود آورد. بطور کلی در دوره حاکمیت ابرقدرتها، ویژگیهای ژئوپلیتیک ایران علائق و جاذبه هایی را در زمینه های مختلف برای ایالات متحده در پی داشت و زمینه های نفوذ این کشور را در ایران فراهم کرد. این علائق عبارتند از :
موقعیت جغرافیایی ایران ، به عنوان مانعی برای اهداف شوروی در منطقه .
دسترسی به منابع ارزان قیمت.
ایجاد ثبات منطقه ای توسط ایران .