رفتار مصرفکننده و ساختار اقتصادی

2-2-1 مدلسازی تقاضای انرژی الکتریکی
بر اساس پژوهشهای انجام شده در گذشته از جمله مقاله “بررسی و پیشبینی تقاضای برق در ایران” صفاریپور اصفهانی تقاضای برق تابعی از عواملی مانند: تغییرات قیمت برق، درآمد سرانه، قیمت سوختهای جانشین و قابل دسترس بودن انرژی الکتریکی است. بنابراین، روش اصولی در تخمین و پیشبینی میزان مصرف برق در سالهای آینده و به ویژه در بلندمدت، این است که تغییرات عوامل موثر را به صورت نظام یافته در نظر گرفت، و بر همان اساس، میزان تقاضا را پیشبینی نمود براساس مطالعات صورت گرفته، تقریباٌ ارتباط مستقیمی بین میزان تقاضای برق و محصول ناخالص داخلی سرانه و ارتباط معکوسی بین میزان تقاضای برق و قیمت آن وجود دارد. مدل تقاضا بر اساس نظریه مصرفکننده پایهریزی شده است به دلیل مشکل بودن انتخاب فرم مناسب تابع مطلوبیت و استخراج تابع تقاضا از روی آن که با مشکلات و پیجیدگیهایی همراه است معمولا از خود تابع تقاضا به صورت مستقیم استفاده می شود. در توابع تقاضای تک معادلهای، میزان مصرف تابعی از درآمد مصرفکنندگان، قیمت همان کالا و قیمت کالاهای جاشین و مکمل دیگر است. اما به دلیل جانشینی ضعیف بین برق با سایر انرژیهای ثانویه(در ایران)، قیمت این انرژیها در تابع در نظر گرفته نشده است. هر مدل اقتصاد سنجی براساس یک نظریهی اقتصادی شکل میگیرد. مدل تقاضا هم بر این اساس پایهریزی شده است و پایه نظری آن نظریه رفتار مصرفکننده است. در واقع هر مصرفکننده به دنبال حداکثر کردن سطح مطلوبیت خود از مصرف کالاها، با توجه به قید بودجهاش میباشد.
برخلاف عمده کالاها که مورد مصرف مستقیم قرار میگیرند(مثل غذا ، پوشاک و …)، کالای برق مورد مصرف مستقیم قرار نمیگیرد، بلکه تقاضای برق یک تقاضای مشتق شده است که از تقاضا برای خدمات دیگر مشتق میشود، مثل تقاضای برق به دلیل تقاضای خنککنندگی کولر. نکته دوم آن مشخصه مهم تقاضای برق آن است که تجهیزاتی که مصرفکننده برق هستند و خدمات آن تجهیزات مورد تقاضای ماست، دارای عمر طولانی و نسبتاٌ بادوام هستند. و میزان برق مصرفی آنها بر اساس هر ساعت بهرهبرداری میزان ثابتی است بنابراین مصرف برق در بسیاری از خدمات را تنها در صورتی میتوان تغییر داد که الگوی به کارگیری تجهیزات تغییر کند یا اینکه تجهیزات دیگر با مشخصههای مصرف برق متفاوت جایگزین گردد.
2-2-2 تاثیر قیمت کالای جانشین برمصرف برق
تئوریهای اقتصادی پیشنهاد میدهند که خرید برق به قیمت کالای جانشین آن مانند گاز طبیعی نیز بستگی دارد. در بسیاری از مطالعات صورت گرفته در کشورهای خارجی وجود جانشین برای برق اثبات شدهاست. مثلاٌ در مطالعه اتاکورالا و ویلسون برای کشورسریلانکا اثبات میشود که نفت سفید به عنوان جانشین برق عمل میکند و یا در تحقیق انجام شده توسط باباتونده و شعیبو (2007) نفت سفید به عنوان جانشینی برای برق مخصوصاٌ بخش خانگی معرفی میگردد. نارایان و اسمیت (2005) نیز در مطالعه خود برای کشور استرالیا گاز طبیعی را به عنوان کالای جانشین وارد مدلشان میکنند.
بینستاک، گلدین ونبات (1997) در مطالعه خود چنین نتیجهگیری میکنند که موادی نظیر نفت و یا گاز طبیعی به این دلیل که مصرف گرمایشی دارند، بنابراین مسئله جانشینی برق با موادی از این دست در کشورهایی مطرح است که برق نیز برای گرمایش استفاده میشود. و درکشورهایی با ساختار اقتصادی اجتماعی مشابه با ایران که کمتر از برق به عنوان سوخت حرارتی استفاده میشود این گزینه جانشینی وارد نیست.
2-2-3 ارتباط مصرف برق با توسعه اقتصادی
نیروی برق به عنوان یک عامل اصلی برای تولید و یک وسیله لازم برای توسعه اقتصادی است. برق برای جامعه و در زندگی نقش اساسی به عهده داشته است و برای حفظ قدرت و امنیت ملی مورد نیاز کلیه جوامع است. توسعه اقتصادی مستلزم توسعه عوامل موثر در توسعه مانند فرهنگ، صنعت، کشاورزی، بهداشت و وسایل ارتباطی است. نیروی برق از جهات مختلف موثر در این توسعه است :
به عنوان یک صنعت تولید ملی را افزایش می دهد.
به عنوان یک عامل محرک و تولید نیرو می باشد.
در توسعه کشاورزی و صنعتی موثر است.
محور اصلی و محرک تعدادی از صنایع مصرفی است.
در بهبود شرایط زندگی و تامین رفاه جامعه موثر است.
انرژی ممتاز از سایر انرژیهاست که به سادگی در اختیار افراد جامعه قرار دارد.
در حال حاضر ویژگیهای برق در ارتباط با سایر انرژیها و با توجه به اهمیت آن در تنطیم برنامه انرژی و توسعه اقتصادی و تاثیر آن در بهبود شرایط زندگی و افزایش تولید ملی موجب شده است که دولتها توجه خاصی نسبت به عرضه این انرژی داشتهباشند. در کشورهای پیشرفته حدود20 درصد از انرژیهای اولیه به نیروی برق تبدیل میگردند. در صورتیکه این رقم در کشورهای در حال رشد به طور متوسط حدود 10 درصد میباشد. در فاصله 1929 تا 1950 عرضه انرژیهای تجاری در جهان سالیانه به طور متوسط 8/1 درصد افزایش یافته و سهمی از آن که به تولید برق اختصاص دادهشده، افزایشی معادل 9/3 درصد در سال داشته و افزایش تولید برق در همان دوره معادل 9/5درصد در سال بوده است. در نیمه اول قرن بیستم جمعیت ایالات متحده آمریکا دو برابر و تولیدات صنعتی آن 7 برابر رشد کرد، در حالیکه استفاده از برق 66 برابر گردید. در همان کشور مصرف برق در صنایع به ازای هر 10 نفر ساعت کار از کمتر از یک کیلووات ساعت به بیش از 60کیلووات ساعت در عرض 50 سال(یعنی 70 برابر) بالغ گردید. نیروی برق که در ابتدای ایجاد و توسعه صنعت عرضه برق به مقدار محدود و در بعضی ساعات شبانه روز برای تامین روشنایی به کار گرفته می شد، به تدریج مصارف مختلف پیدا کردو بخصوص در خدمت صنعت و کشاورزی به کار گرفته شد. نیروی برق به منظور بهبود شرایط زندگی رنج و زحمت افراد را کم میکند و راحتی و آسایش و سطح بهتری از زندگی را به خانههای افراد جامعه میآورد. وسایل زندگی که با نیروی برق کار میکنند با صرف هزینهای کم فراهم میگردد و به طور قابل ملاحظهای از مقدار کار انسان کم کرده و امکان آنرا میدهد که آنان بتوانند قسمتی از وقت خود را در راه انجام فعالیتهای دیگر به کار اندازند. نیروی برق در کشاورزی از مقدار کار کشاورزان میکاهد و قسمت قابل ملاحظهای از کار را به ماشین واگذار میکند. در نواحی کوهستانی زنان مجبور بودند آب را با سطل و کوزه از چشمه سارها به منازل خود ببرند ولی امروزه تلمبههای برقی با صرف هزینهای کم مقدار زیادی آب در اختیار آنان میگذارد که نه تنها برای آشامیدن و تهیه غذا مورد استفاده قرار میگیرد، بلکه آنان را قادر میسازد خانه و زندگی تمیزتری برای خویش فراهم آورند. استفاده از برق در بکار گرفتن ماشین آلات و لوازم کشاورزی، مقدار فراوردههای کشاورزی را به مراتب بالا برده و درآمد کشاورزان را بسیار افزایش بخشیده است.
2-2-4 ارتباط مصرف برق با دمای هوا
در فصل تابستان به دلیل گرمای هوا و استفاده از وسایل برقی سرمایشی نطیر کولر آبی کولر گازی و غیره، مصرف برق افزایش می یابد. اما چون در کشور ما از برق خیلی به عنوان منبع گرمایش استفاده نشده و نمیشود، پس بالطبع در زمستان میزان مصرف برق کاهش مییابد .
2-2-5 مبانی نظری مدل عرضه انرژی الکتریکی
تولید انرژی الکتریکی توسط نیروگاههای حرارتی، برقآبی، هستهای، بادی و خورشیدی صورت میگیرد که در تولید هر نیروگاه متغیرهای مهمی از جمله: ظرفیت اسمی و عملی نیروگاه، روزهای کاری نیروگاه، و طرحهایی که در آینده قرار است که وارد مدار تولید شوند،دخیل هستند که مجموع تولید این نیروگاهها مقدار عرضهی هر منطقه را تشکیل میدهد در زمینهی عرضه انرژی الکتریکی و بهینه کردن آن مطالعات متعددی انجام شدهاست در ادامه چند نمونه از مطالعاتی که در مورد عرضه انرژی می باشد در بخش مطالعات انجام شده آورده شده است.
در بحث عرضه برق، یکی از اساسیترین ویژگیهای تامین نیروی برق آن است که شرکت یا سازمان تولیدکننده دو نوع خدمت در اختیار مشترکین خود قرار میدهد:
الف- انرژی که مشترک مصرف مینماید و به صورت کیلووات ساعت اندازهگیری میشود.
ب- تامین برق مشترک به نحوی که در هر زمان که او اراده کرد بتواند از برق استفاده نماید.