دوره های تاریخی و اعتقادات مذهبی

آن هم در جزیره ای که آب شیرینش همیشه برای خسته از راه رسیدگان گوارا بوده است ؟
می دانیم که در سنت پیش ازاسلامی ایران این فرشته نگهبان آب و آبادی بوده است وآذر ناهید– آتور آناهیت یکی از سه آتش مقدس سراسر مملکت– در استخر فارس– به خاطر او می سوخته و خاندان ساسانی پدردر پدر نگهبان آن بوده است”(همان منبع ،ص 72 ) . در آیین مزدیسنی و زرتشتی به واژه های زیادی از این ریشه، مانند آبان ، یشت و جشن های آبانگان ، آب ریزان و آناهید بر می خوریم ( اوشیدری ، 379 ، ص 51 ) .” در مجموعه معابد خدایان مملکتی و شاهی شهر دور اونتاش معبدی در نزدیکی گذرگاه شاهی منسوب به الهه پی نیکر ( الهه زنان و زایش ایلامی ) وجود دارد . الهه پی نیکر اولین خدایی است که نامش در سیاهه خدایان ایلامی آمده و در هزاره ی سوم قبا از میلاد عمیقاً پرستش می شده است .
گیرشمن معتقد است الهه پی نیکروطبیعت زایش وی در شکل گیری مناسک الهه آناهیتا سهم زیادی داشته است . در دوران هخامنشیان تاجگذاری شاهان در معبد آناهیتای پاسارگاد انجام می شده است . حتی چنین باور دارند که نشر و ترویج مناسک مذهبی آناهیتا در نقش رستم که مرکز مذهبی ایرانیان بوده قبلاً تحت سلطه ایلامیان قرار داشته است . معابد آناهیتا در هگمتانه و کنگاور برای انجام مراسم نیایش خوشنودی الهه آب ها ، نعمت و برکت بنا شده اند. در دوره سلوکیان آناهیتا در جایگاه والاتری قرار می گیرد و معابد آناهیتا دارای ارج و ثروت فراوانی بودند . دردوره پارتیان نیز تثلیث اهورامزدا، ناهید، و مهر پرستش می شد. ولی آناهیتا اهمیت بیشتری داشت . گیرشمن معتقد است که همه معابدایرانی در این دوره به رب النوع ناهید تعلق داشته است. دردوره ساسانی بارسمیت شناخته شدن دین زرتشت، بازهم آیین پرستش آناهیتابه گونه های دیگری صورت می گرفت.رهبران زرتشتی به سبب مقامی که دو خدای کهن ایرانی آناهیتا ومهر(میترا)دربین مردم داشتند، سرودهای شکوهمندی در ستایش این دو ایزد بانو می سازند که در یشت ها مندرج است . این قسمت را به عنوان تجسم آسمانی و زمینی آب در جهان زرتشتی مطرح می کنند.
شاهان ساسانی آیین وی را گرامی داشته و از آن پاسداری می کردند در نقش رستم و طاق بستان هم الهه آناهیتا حضور دارد. در کنار طاق بستان ، کاخ بهستان وجود داشته که بر روی گلابتون ستون های باقی مانده تصویر خسرو دوم و آناهیتا با تاج شاهی در دست ها به خوبی مشهود است . در کتیبه سرمشهد ، ناهید در کنار بهرام و کرتیر دیده می شود . در زمان خسرو دوم سکه هایی به نقش آناهیتا زده شد”(علم الهدی ، 1382، ص 85 ) . دو نوع از معابد در ایران باستان به نام ناهید مشهور می باشد ؛ آتشکده ای که در همدان بوده و از عظمت و قدمت آن مورخان بسیار یاد کرده اند به طوری که محیط آن را تا 2400 قدم با عمارت های با شکوه و قدمت آن را تا زمان پادشاه ماد ( هوخشترا 625- 575 پیش از میلاد مسیح ) ذکر کرده اند ( پورداود ، 1347 ، ص 170 ) .
دیگر معبد بسیار معروف ناهید در شوش(خوزستان) است. گفته شده است : ” پلینیوس (Plinius) مورخ رومی که درسال 79 میلادی درگذشت می نویسد : که در معبد شوش در خوزستان یک مجسمه بسیار سنگین ناهی که از طلا ساخته بودند بر پا بود . این مجسمه در جنگ سردار رومی انطوان (Antonius ) به ضد اشک پانزدهم ( فرهاد چهارم 2-37 میلادی ) به غارت رفت ” (همان منبع ، ص 171). علاوه بر معابد پیش گفته ، سه معبد ناهید یا آناهیتا در ایران زمین مشهور می باشند.
این سه معبد که بنا به اعتقادات مردم ایران باستان در پاسداشت از الهه آب و به خاطر حرمت و ستایش از آب ساخته شده اند، بسیار مورد توجه باستان شناسان و معماران می باشند . این سه معبد یکی به نام معبدآناهیتا کنگاور درغرب کشور،دیگری در بیشاپوردر منطقه جنوب غربی کشور نزدیکی شهر کازرون و سومین آن درتخت سلیمان در منطقه آذربایجان غربی قرار دارند . همانطوری که مشاهده می شود این معابد در مناطقی ساخته شده اند که سرسبز و دارای منابع آب زیادی می باشد .

فصل پنجم
تجزیه و تحلیل و نتیجه گیری

5-1- تجزیه و تحلیل
بررسی نمادها ، نشانه ها، معابد ، پرستشگاه ها ، کاخ ها ، اعتقادات و باورهای مردمی در طول تاریخ راهنمای انسان به سوی کسب شناخت بیشتر پیرامون خود بوده است . انسانهای دیروز در پی برطرف کردن احتیاجات خود در ابتدا در پی کاوش در درون خویش به یک سری کشفیات دست یافتند که با گذشت زمان و وجود یک خلاء عمیق و از طریق یک سری باورهای ناآشنا و غریب به آنها رنگ و بوی نماد دادند و به عناصربا ارزشی برای انسان تبدیل شدند و برای انتقال این نمادها و نشانه ها ، شروع به حکاکی آنها بر روی دیوارغارها و ظروف دست ساخته خود کردند این امر تا حدودی باعث رفع نیازهای سطحی آنها شد ، اما یک نیاز عمیق و اصولی که در وجود همه نهفته می باشد این است که انسان ها در طول تاریخ همیشه به دنبال یا نیرو یانماد فراواقعی و غیرزمینی بودند که بتوانند از شرهاو بدی ها به آن پناه برده و تکیه گاه مقوامی باشد پس در جستجوی الهه یا خدای زمان خویش می گشتند .
این اعتقاد به وجود یک الهه یا خدا که منشاءهمه چیز در هستی می بود عامل شکل دهنده و رونق بخش آرامش درونی افراد ، چه به هنگام نیایش و پرستش اشیای که ساخته و پردازش آنها توسط خودشان انجام می پذیرفت و چه پرستش افرادخاص( پادشاهان)و عوامل طبیعی باشد ، در هر تاثیری که از خود به جای می گذاشتندباعث تغییر و تحول می شدند و این باعث یک پیوند عمیق بین اعتقادات و باورهای مردم و هنربازنمای آنها در آن زمان می شد ، هنری که بن مایه وجودی آن چهارعنصر آب ، خاک ، باد وآتش بود . انسانها ابتدا روی به پرستش ماه ، ستاره ، خورشید ، درخت ف بت ها و مجسمه های سنگی می آوردند و برای آنها معابدی می ساختند که عاری از هرگونه آلودگی و ناپاکی باشد که به هنگام نیلیش و پرستش آنها در این مکانها حضور می یافتند و آنها را همیشه نظاره گر بر اعمال خود می دانستند . در بین عناصر اربعه ، آب از جایگاه ویژه و ستودنی برخوردار می شود آن را نمادی از پاکی ، باروری زمین می دانستند ، مایه حیات بخش زندگی و برای آن از ایزدبانوی بسیار زیبایی به نام آناهیتا( یعنی الهه نگهبان آب ها ) یاری می جستند . او را ستاره آبهای روان می پنداشتند طوری که برای او معابد و پرستشگاه های را در کنار جویباران و چشمه ساران سرسبز برپا می ساختند و از او با نام های آناهید ،آناهیت ، آناهیتا ، ناهید یاد می کردند در نتیجه چشمه ها و قنات ها را متعلق به او و او را حامی و پشتیبان آنها می دانستند، اینکه در اندیشه و اعتقادهای کهن ایرانی ، چشمه ها را مظهر و جایگاه آناهیتا می دانستند، مردان اجازه نزدیک شدن بدان را نداشتند از همین باور و اعتقادات سرچشمه می گیرد .
هرودت در اولین نوشته های خود درباره ایران می نویسد : ایرانیان بیشترین حرمت را به آب می نهند ، در آن بول نمی کردند ، دهان خود را نمی شستند، و این نشان از مقدس بودن آب می باشدطوری که ما حضورآن را در طول تاریخ ، بسیار چشمگیر می بینیم ، مهریه دخترپیامبر (ص) آب بوده است و همچنین ردپای آن را نیز درداستان گیل گمش می بینیم . آب در فرهنگ ایرانیان قداست داشته و از دیرباز به نقش آفرینندگی آب در نظام هستی توجه شده است .عنصری که اصل زندگانی به شمار رفته و یکی از عناصر چهارگانه ی سازندهی هستی بوده است ، احترام به آب فقط مربوط به یک دوره خاص تاریخی نبوده است طوری که در زمان ساسانیان ، فرمانروایان آن دوره ، محلی خاص را برمی گزیدند تا اعتقادات مذهبی و شرح پیروزی های خود را بر روی سنگ های بزرگ نقش کنند و درهریک از این محل ها ، آبگیری که از چشمه لبریز می شدرا در پای بدنه ی سنگ ایجاد می کردند. آناهیتا الهه آب ، همواره در تاریخ ایران باستان ، بسیار مهم و با ارزش بوده و از آنجایی که مظهر دوری از ناپاکی و حیات خود می دانستند ، برای پاسداری آن ، فرشته نگهبانی بنام آناهیتا قرار دادند که این فرشته مورد احترام و تقدس آحادمردم بوده و برای او معابد و تندیس های بسیاری ساخته اند . بنابراین ایزدبانوها یا الهگان باروری را یکی از کهن ترین خدایان موردپرستش انسان می دانستند ، آناهیتا که نام کامل او اردیسور آناهیتاست Ardvi sur Anahita ) ) در اعتقاد ایرانیان ایزد بانوی
نگهبان آب ها و باران ها ، ایزدپاکی ، باروری ، برکت ، نماد عشق و دوستی بوده است . اهمیت این الهه به جز موارد تاریخی ازآن رست که نقش و تصویرزن در دوران طولانی امپراتوری های ایران باستان به کمتر کتیبه و نقش برجسته ای حکاکی شده است و نمونه تاق بستان جزونمونه های نادر و بسیار با اهمیت آن است ، این نکته را نیز باید در نظر داشته باشیم که در میان انبوه نقوش تخت جمشید هیچ تصویری از زن ،چه به صورت زمینی و چه به صورت اسطوره ای و در قالب الهگان یا ایزدبانوها وجود ندارد ، آناهیتا یادگاری است از دوران پیش از آیین زرتشت و نفوز این ایزدبانو را در دورهای بعدی و به ویژه اشکانیان پر رنگ تر می بینیم . اولین حضور آناهیتا ازدوره اردشیر دوم هخامنشی درایران مرسوم شده ودردوره های تاریخی بعدی یعنی اشکانی وساسانیان هم ادامه داشته است .آناهیتا در یونانی آنائیتیس، ارمنی آناهیت و فارسی ناهید خوانده میشود، هیچ ایزدی در آیین زرتشتی به اندازه آناهیتا با گرمی و دلبستگی یاد نمی شود. در حالی که همزادآناهیتا اپم نپات درمقام نوه آبها در دریاها زندگی می کند، آناهیتا دوشیزه رودها ، تجسم رودی توانگروافسانه ای ،بیرون ازاندازه طبیعی وتبلورآب مقدس وهمه رودها است. او سرچشمه همه آبهای روی زمین است . آناهیتا ایزدبانوی جوان ، خوش اندام ، بلند بالا ، برومندو زیبا، باچهره آزاده و نیکوسرشت می باشد که به فرمان او از فراز آسمان ، باران و برف و ژاله و تگرگ می بارد. به احترام همچون ایزدبانوی معابد و پرستشگاه های و مجسمه ها و تندیس های فراوانی در دوره های تاریخی پیش از اسلام در سرزمین ایران ساخته شده است که بهترین و قدیمی ترین آن مربوط به معبداناهیتای کنگاور واقع در استان کرمانشاه می باشد که کاربری های گوناگونی برای آن تعریف شده است. در مورد کاربری این بنا در بین آراء محققین و متخصین اختلاف نظر وجود دارد. به طوری که عدهای از نویسندگان این بنا را معبدی برای الهه آناهیتا دانستهاند . و برخی نیز آن را کاخ خسروپرویز جهت پذیرایی از مهمان ویژه خود و محلی برای شکار و تفریح و خوشگذرانی از آن یاد کرده اند . نمونه دیگری از معبد آناهیتا در بیشاپور کازرون در استان فارس واقع شده است که در این معبد هدف اصلی نمایش چگونگی گردش و چرخش آب در بین دالان
ها معبد می باشد . نمونه دیگری از این معبد مربوط به تخت سلیمان در آذربایجان غربی واقع شده است .یادوارهای ازآناهیتا ( شامل معبد و کتیبه) در همدان ف شوش ، کازرون ، آذربایجان ، کرمانشاه ، کنگاور به جای مانده است . هم اکنون نیز در فرهنگ ملی ایرانیان ، آب مظهر روشنایی بوده و آن را نماد خوش یمنی می دانند . احترام و علاقمندی به آب در معماری خانه های ایرانی هم نفوذ داشته و در گذشته نه چندان دور در اکثرخانه های ایرانی ، حوض های زیبا با کاشی های آبی فیروزه ای نمادمشخص زندگی در هرخانه بود ، یا ساخت حوض خانه ها جهت خنک کردن و مطبوع کردن هوای منزل ، از هنرهای زیبا و مهم ایرانی که نشات گرفته از احترام و علاقه مندی به آب می باشد ، ساختن کاخ ها در برابر استخرهای بزرگ آب است که با افتادن نمای این ساختمان ها در آب استخرها ، زیبایی آنها دوچندان شده و بر شکوه این ساختمان ه می افزوده است از جمله این ساختمان ها می توان به کاخ «چهل ستون» ، کاخ اردشیربایکان ، باغ «فین کاشان» اشاره نمود .
باتوجه به آنچه که در مطالب بالا ارائه داده شد همه دال بر نشان از حضور چشمگیر چرخش و گردش ، آب به عنوان عنصر حیات بخش در زندگی انسان می باشد که بارهای بار در قران باکلام خدا به صورت واضح و روشن به آن اشاره شده است .
5-2- نتیجه گیری
ایرانیان در فرهنگ و باورهای خود از دیر باز از عنصر آب با احترام و تقدس خاصی یاد کرده اند و آب به عنوان نماد پاکی وطهارت ، باران ( رحمت ) ، باروری ، عشق ، دوستی و …می باشد ، همچنین در اوستا آب ، هم ماننداهورامزدا مورد پرستش بوده است . جایگاه آب در نزد ایرانیان به قدری قابل تقدس واحترام بوده که با ورود دین اسلام آب را به عنوان مرکزیت پاکترین محل عبادت خود یعنی مسجد به تثبیت رساندند ، طوری که برای ورود به این مکان مقدس برای عبادت ابتدا باید با آب پاک خود را تطهیر داده وبعد وارد مسجد شدند. حتی در دین زرتشت پاک نگه داشتن آب یکی از ارکان دین به حساب می آمده است .ستایش آب در زمان هخامنشیان ، اشکانیان و ساسانیان از اهمیت بیشتری برخوردار شد طوری که در اکثر نقش برجسته ها (طاق بستان ، نقش رستم ) حضور این الهه را در بزرگترین مراسمات آنها در بین افراد برجسته وپادشاهان جهت تاج گذاری می بینیم. با ذکر این مطالب و باتوجه به جایگاه ویژه ای که آب دربین ایرانیان داشته و به جرعت می توان گفت: ایرانیان اولین کسانی بوده اند که به ساخت معبددر جهت پرستش و نگه داشتن این الهه پرداخته اند، جایگاه این الهه در نزد ایرانیان باستان به حدی است که معابد بسیاری را به نام آناهیتا ،پیشکش این فرشته آب کرده اند . براثر تحقیقات باستان شناسان بزرگترین وقدیمی ترین این پرستشگاه رادرشهرستان کنگاور استان کرمانشاه کشف شده است ، نمونه های دیگر آن در استان فارس و آذربایجان غربی می باشد . معماری این نیایشگاه ها گواه بر این است گردش و چرخش آب در زندگی انسان نقش موثری داشته و دارد چون مایه حیات و زندگی می باشد . در بین عناصرچهار گانه ایرانیان عنصری را که نماد پاکی و طهارت بوده را برای پرستش قرار داده اند . شاید بدون سقف بودن این معابد نشان از حضور همزمان چهار عنصر طبیعی بوده که خواسته اند برتری آب رانسبت به بقیه عناصر نشان دهند .بنابراین می توان با معرفی این بناها و بافتهای معماری قدیمی به مردم و تشویق آنها به پاکیزگی و طهارت آب ، ضمن یادآوری باورهای کهن و قدیمی نسل های گذشته ما ، باعث تداوم معماری ایرانی وحضور پرشکوه و موثر آنها در مرکز ستایش از آب را زنده نگه داشت و فرهنگ اصیل و واقعی را که از گذشتگان به ما به ارث رسیده است را هرچه بیشتر پر رنگتر کنیم و ارزش والای آنها را حفظ کرده و به نسل های دیگر خود به عنوان هویت و ملیت اصیل و بنیادین انتقال دهیم .
5-3- پیشنهادات
به جهت قرار گرفتن در عصر هوشمندی و آگاهی، پیشنهاد می شود دانشجویان عزیز به جای استفاده از مطالب و موضوعات تکراری به دنبال یافته هایی نوین تر و کشف رمزهای به عمل آمده از آنها باشند تا رسالت تحقیقات که مسلماً در جهت پویای و شکوفایی است به درستی ادا شود.
ان شاء الله.
فهرست منابع