تولید ناخالص داخلی و تولید ناخالص ملی

کشور ما علیرغم داشتن تنها یک درصد از جمعیت جهان، دو درصد از تلفات انسانی حاصل از تصادفات را در جهان به خود اختصاص داده است. آمار کشته شدگان در تصادفات در ایران دو برابر و آمار مصدومان در سوانح ترافیکی در ایران تقریبا پنج برابر میانگین آمارهای جهانی است. نگاهی به این آمارها نشان میدهد که تلفات جاده ای در ایران بسیار بالاست دارد. از حیث آمار کشتههای تصادف در رتبه های نخست جهان قرار دارد، این در حالی است که شمار خودروهای ایران از شمارخودروها در بسیاری از کشورهای جهان بسیار کمتر است.
شمار وسایل نقلیه در حال حرکت طی سالهای اخیر به صورت فزایندهای رو به افزایش بوده است؛ به طوری که در انتهای سال 1387 به بیش از 16 میلیون رسید، که بیش از میلیون آن را موتورسیکلت تشکیل داده و پیش بینی میشود در سال 1398، این تعداد به بیش از 45 میلیون برسد. همچنین بر اساس نتایج مطالعات طرح جامع حمل و نقل در ایران، نرخ افزایش جمعیت برای ده سال آینده در حدود 1.34درصد خواهد بود و پیش بینیها نشان میدهد جمعیت ایران در سال 1398 به بیش از 77 میلیون نفر خواهد رسید (69)
نمودار2-5- روند رشد وسایل نقلیه در ایران (1379 تا 1388)
رشد شمار وسایل نقلیه از روند افزایش جمعیّت پیشی گرفته است و نرخ موتوریزاسیون که بیانگر شمار وسایل نقلیه در حال حرکت به ازای هر هزار نفر جمعیت است، در سالهای آینده با روند افزایشی مواجه خواهد بود و برآوردها برای آینده نشان میدهد این نرخ در ده سال آینده دو برابر خواهدشد(70)
نمودار2-6- تغییرات جمعیت و تعداد وسایل نقلیه در ایران از سال 1379 تا پیش بینی در سال 1400
بر اساس مطالعه صورت پذیرفته در سال 1386، 47 درصد هزینهها مربوط به تصادفات در محدودههای شهری و 53 درصد هزینهها مربوط به محدودههای برونشهری است. این در حالی است که هزینه تصادفات رانندگی برونشهری ایران به تنهایی در سالهای اخیر بیش از 10 برابر بودجه کل ساخت و نگهداری راههای کشور بوده است (66). از طرفی، هزینه متوسط یک فوت ناشی از تصادف رانندگی درونشهری حدود 4941 میلیون ریال و برای برونشهری 5772 میلیون ریال و هزینه متوسط یک جرح برای تصادفات شهری و برون شهری برای جرح سبک، جرح متوسط و شدید به ترتیب برابر 140.8، 146.6 و 406.9 میلیون ریال است (71).
2-1-6-2- هزینه های مستقیم و غیر مستقیم تصادفات جادهای
هزینههای مستقیم از جمله هزینههای درمانی و توانبخشی هزینههای بعد از فوت و هزینههای نگهداری معلولان ناشی از تصادفات و افزایش بار معلولیت در جامعه و هزینههای جبران خسارت از جمله پرداخت دیه و هزینههای غیر مستقیم مثل بروز و ایجاد مشکلات روحی و روانی در خانوادههای حادثه دیده و هزینههای ناشی از دست رفتن نیروی کار دایم یا موقت از جمله مشکلاتی است که بعد از وقوع تصادفات گریبانگیر خانوادهها میشود. در واقع زیانهای ناشی از تصادفات جادهای شامل هزینه عمرهای تلف شده و عمر سپری شده با ناتوانی، هزینه درمان و مراقبتهای پزشکی، هزینه توانبخشی، هزینه مراسم تدفین کشته شدگان، خسارت ناشی از پرداخت دیه و غرامت، هزینه های اداری پلیس، اورژانس و هزینه آسیبهای روحی و روانی بازماندگان است.
میزان خسارت مالی تصادفات جادهای شامل ارقام ملموس و خسارتهای فیزیکی است و اگر خسارتهای معنوی و ارزش حال فرصتهای از دست رفته مربوط به افراد فوت شده و مجروحان حادثه را به آن اضافه کنیم رقم خسارت تصادفات جادهای بخش مهمی از تولید ناخالص داخلی کشور است به عبارت دیگر، باید هزینه روزانه بیسرپرست شدن و از دست دادن نان آور خانواده و نبود نیروی انسانی و ارزشهای مادی و معنوی افراد را اضافه کنیم. همچنین در محاسبه خسارت تصادفات جادهای، باید ارزش سالهای از دست رفته افراد فوت شده و ارزش افزوده سالهای عمر افرادی که در تصادفات دچار نقص عضو میشوند و پا و دست و توانایی خود را از دست میدهند و دیگر نمیتوانند چون گذشته کار و فعالیت اقتصادی داشته باشند، نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
آسیبهای ناشی از تصادفات جادهای رقم بسیار زیادی را تشکیل می دهد. هزینههای تصادفات شامل تمام هزینههایی که از تصادفات ناشی می شوند و یا در نتیجه تصادفات به وجود می آیند، میباشد. در بررسی هزینه تصادفات معمولا شش عنصر؛ هزینه اشیا منهدم شده یا خسارت دیده، هزینه جراحاتهای جسمانی (غیر از معلولیتهای دایمی)، هزینه اوقات تلف شده و از بین رفته در تصادفات جادهای، هزینه درد، غم، صدمات روحی و جسمی، هزینه جان افراد فوت شده و هزینه معلولیتهای دایمی و هزینههای اداری را در نظر میگیرند.
افزایش متوسط سالانه خسارت و تلفات جادهای در دهه گذشته بیش از %15 بوده است. و میزان سرانه تلفات در حدود 10 تا 20 برابر بیشتر از میانگین کشورهای صنعتی است(72). تصادفها در حال حاضر دومین علت مرگ و میر در کشور محسوب میشوند و روزانه جان حدود 75 نفر را میگیرند و این امر خود هزینههای مستقیم و غیرمستقیم زیادی را به جامعه تحمیل میکند، همچنین هزینه خسار ات ناشی از تصادفها در سال 1383 بالغ بر 7000 میلیارد تومان برآورد شده است(73)
هزینه جهانی تصادفات جادهای سالانه حدود 518 میلیارد دلار میباشد که سهم کشورهای با درآمد کم و متوسط 65 بیلیون دلار میباشد(74). طبق آمار جهانی، روزانه حدود ۳ هزار و ۳۱۴ نفر در تصادفهای رانندگی کشته میشوند. این تصادفها هزینههای اجتماعی سنگینی برای کشور به دنبال دارد. هزینه این خسارت ها برابر ۱ تا ۲ درصد از تولید ناخالص ملی است(75). همچنین در مطالعه ملی بار بیماریها در کشور، مشخص شد که حوادث ترافیکی 15 درصد از کل سالهای از دست رفته به علت مرگ و میر را به خود اختصاص داده است(76) از این نظر، ایران یکی از کشورهای دارای بیشترین موارد سالهای از دست رفته به علت تصادف و مرگ و میر و ناشی از آنست. این مساله باعث افزایش هزینه‏های اجتماعی مستقیم (هزینههای درمانی ناشی از تصادفات) و غیرمستقیم (از دست دادن نیروی کار فعال) میشود.
روزانه 32 میلیارد تومان ضرر اقتصادی ناشی از تصادفات تحمیل می شود. سالانه 18 هزار میلیارد ریال هزینه های مستقیم حوادث جاده ای در ایران برآورد شده است. هزینه های غیر مستقیم این حوادث بیش از چهار برابر میزان یاد شده، بار مالی ایجاد کرده است. زمانی بزرگی این عدد هشدار دهنده می شود که بدانیم بالغ بر 5 درصد کل درآمد سرانه در کشور صرف این هزینه ها می شود(77). این هزینهها رقم بالایی را نشان میدهند؛ به طوری که این رقم تقریباً حدود 8.5 درصد از تولید ناخالص داخلی کشور است.(78) همچنین نتایج بدست آمده نشان میدهد %۹۰ از خانوادههای افرادی که در اثر سوانح جادهای کشته و %۸۵ خانوادههای افرادی که معلول شدهاند، افت طولانی مدت کیفیت زندگی داشته و در نیمی از موارد این پیامدها شدید بوده اند(79).
مجموع هزینه درمان مجروحان تصادف جادهای ایران معادل 73. 778241 میلیون ریال برآورد شده است و همچنین هزینههای سالهای از دست رفته ناشی از یک فوت 677635933 میلیون ریال محاسبه و ارزش جان انسان طبق روش دیات 247 میلیون ریال بیان شده است. هزینه افراد کشته شده و معلولیتهای دایم و جراحات روانی و آثار فرهنگی اجتماعی مربوط به تصادفات جادهای برو نشهری 37544.4 میلیارد ریال برآورد شده است که 3.8 برابر بیشتر از هزینه مشابه در تصادفات درونشهری است (80)
همچنین هزینه تصادفات رانندگی برونشهری ایران به تنهایی در سالهای اخیر حدود بیش از 10 برابر بودجه کل ساخت و نگهداری راههای کشور بوده است. هزینه متوسط یک فوت ناشی از تصادف رانندگی حدو د 200 میلیون تومان و هزینه متوسط یک معلولیت دایم ناشی از تصادف رانندگی حدود 300 میلیون تومان برآورد گردید. دسته بندی جز هزینههای ناشی از تصادفات رانندگی و سهم هر یک در نمودار ذیل ارایه شده است(81).
نمودار2-7- سهم هریک از جز هزینه های ناشی از تصادفات رانندگی
هر نفر که در اثر تصادفات جادهای ناتوان، مجروح یا کشته میشود، گروهی از افراد دیگر مانند خانواده و دوستان را متاثر میسازد. مشخص نمودن ارزش هر یک از افرادی که قربانی این سوانح میشوند، جمع کردن این ارزشها و بدست آوردن رقمی که بتوان هزینه ناشی از تصادفات جادهای را نشان داد، امری غیر ممکن است. تصادفات جادهای بار سنگینی را به خانوادهها تحمیل میکنند. بسیاری از خانوادهها به علت فقدان نان آور خانه و هزینه اضافی مبنی بر مراقبت از افراد ناتوان ناشی از جراحات جادهای، شدیدا تنگدست میشوند.
پیامدهای حوادث ترافیکی که گریبانگیر یک فرد یا یک خانواده آسیب دیده میشود، طیف وسیعی دارند، این پیامدها شامل آسیبهای مربوط به سلامت جسمی، روانی، اجتماعی و اقتصادی و … هستند. به طور متوسط بیماران مصدوم ناشی از حوادث ترافیکی 13 تا 30 درصد از کل بستری شدگان مراکز درمانی را تشکیل میدهند و 48 درصد تختها به وسیله مصدومان حوادث ترافیکی اشغال میشود. عوارض روانی و اجتماعی، هزینههای پزشکی و کاهش کارایی (فرد مصدوم) را بیشتر نمایان میکنند. تصادفهای ترافیکی بار سنگینی از هزینههای اجتماعی و اقتصادی را به افراد خانواده و دوستان مصدوم وارد میکنند. همچنین در بعضی خانوادهها اجبارا الگوی زندگی و کار روزانه تغییر میکند، حدود یک سوم این خانوادهها درآمدشان را از دست میدهند و حتی در بعضی موارد، حضور یک فرد آسیب دیده در خانواده باعث شده است بچهها از مدرسه رفتن باز بمانند(82).
در حال حاضر سالانه خودروهای زیادی با یکدیگر تصادف میکنند که بر اثر آن شماری از مردم جان خود را از دست داده و یا تا پایان عمر به علت معلولیت، از کار افتاده شده و هزینه زیادی را به جامعه و به ویژه شبکه بهداشت و درمان کشور تحمیل می کنند. اهمیت این موضوع برای استان مازندران به علت جاذبههای گردشگری، بسیار مهم است. در این میان، تصادفات جادهای به علت سرعت بالای خودروها اغلب دارای خسارات بسیار سنگین جانی و مالی دارای ضایعات سنگینتری است. به همین علت تصادفات جادهای نرخ بالاتری داشته و هزینههای مستقیم و غیر مستقیم تلفات ناشی از آن نیز، در مقایسه با موارد مشابه بیشتر است.
بر اساس شاخص سالهای از دست رفته عمر هزینه خارجی تصادفات جادهای کشور برای سالهای 1379-1378 برآورد شده است. در این مطالعه هزینه جان افراد فوت شده و هزینه معلولیتهای دایمی تصادفات در جادههای کشور طی سالهای 79-1378 برآورد شده است. بر اساس این برآورد با استفاده از آمار تصادفات در جادههای کشور طی سالهای 79-1378 هزینه محاسبه جان افراد فوت شده و هزینه معلولیت های دائم 3/0 تا 2/2 درصد از تولید ناخالص داخلی کشور است. در این مطالعه، هزینه مذکور در 28 استان کشور نیز برآورد شده است که بر این اساس استان مازندران پس از استانهای تهران، خراسان بالاترین سهم در هزینه را دارد(83).
موضوع تصادفات جادهای و تلفات و هزینههای اقتصادی و اجتماعی ناشی از آن اساسی ترین مشکلی است که، متخصصان و متولیان امور حمل و نقل را به چالش کشانده است. این امر، برای استان مازندران دارای اهمیت بیشتری است، زیرا، شمار تصادفات جادهای در استان، نسبت به میانگین کشور کاهش کمتری داشته و هزینه های مستقیم و غیر مستقیم آن نیز درمقایسه با دیگر استانها افزایش خواهد یافت.
تلفات ناشی از تصادفات جادهای به عنوان یکی از اصلی ترین عامل تهدید کننده سلامتی جامعه به شمار آمده و به لحاظ اقتصادی و اجتماعی هزینه های سنگینی را بر استان وارد می سازد. ﺑﺎ ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ عوامل تاثیرگذار و ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺳﻬﻢ ﻫﺮ ﻛﺪام از اﻋﻤﺎل ﻳﺎد ﺷﺪه و ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ﻋﻮاﻣﻞ ﺗﺄﺛﻴﺮﮔﺬار ﺑﺮ آﻧﻬﺎ میﺗﻮان از ﻃﺮﻳﻖ اﺗﺨﺎذ ﺗﺪاﺑﻴﺮ لازم ﺑﺎ اصلاح امور از ﻧﺮخ تلفات ناشی از تصادفات جادهای ﻛﺎﺳﺖ. بر اثر این تصادفات،سالانه جان بسیاری از مردم استان به خطر می‏افتد. این بعد میتواند شامل هزینههای اجتماعی و اقتصادی تلفات ناشی از تصادفات جادهای باشد
بنابراین اهمیت تعیین هزینه تصادفات جادهای نه تنها ناشی از توجه به مشکلات اجتماعی ناشی از آنها، بلکه بخاطر مسایل اقتصادی که جامعه منابع زیادی را از دست میدهد و بار اقتصادی ناخوشایند ناشی از تصادفات جادهای میباشد. به هرحال تعیین هزینههای مستقیم و غیر مستقیم کمک میکند اندازه خسارت تلفات ناشی از تصادفات جادهای، آشکار و روشن شود.