تجهیز منابع پولی در نظام بانکی ایران و تجهیز منابع در بانکداری اسلامی

2-2-4-1-1 تجهیز منابع در بانکداری سنتی
سپردههای جاری( حساب جاری)
سپردههای پسانداز( حسابهای پسانداز)
سپردههای ثابت(مدتدار)
در این سیستم بین بانک و سپردهگذار یک رابطه مستقیم وجود دارد که این ارتباط مستقیم مبتنی بر رابطه بستانکار و بدهکار ویا دائن و مدیون است. با این تفاوت که سپردههای جاری در حساب جاری نگهداری و برای مشتری یک عندالمطالبه محسوب میگردد و بازپرداخت آن در هر زمانی بنا به تقاضای مشتری از جانب بانک الزامی است.
در مورد سپردههای پسانداز و ثابت نیز ضمن آن که رابطه دائن و مدیون وجود دارد، در اخذ سپرده و یا طبق عرف و معمول، رقم از قبل تعیین شدهای تحت عنوان بهره(ربا) به آن تعلق میگیرد که از دیدگاه فقه اسلامی چون این رقم اخیر بر روی قرض پرداخت شده است، ربای قرضی محسوب و از نظر شرعی حرام است(رمضانی، 1385).
2-2-4-1-2 تجهیز منابع در بانکداری اسلامی
قانون عملیات بانکی بدون ربا توسط مجلس شورای اسلامی در شهریور سال 1362 تصویب و از ابتدای سال 1363 به مورد اجرا گذاشته شد. طبق ماده سوم از فصل دوم قانون عملیات بانکی بدون ربا تحت عنوان “تجهیز منابع پولی” مقرر شده است که، بانکها میتوانند تحت هر یک از عناوین ذیل به قبول سپرده مبادرت نمایند:
حساب سپردههای قرضالحسنه(شامل: حساب قرضالحسنه پسانداز و حساب قرضالحسنه جاری)
حساب سپردههای مدتدار(شامل: حساب سپردههای کوتاه مدت و حساب سپردههای بلندمدت)
الف. 1)حساب سپردههای قرضالحسنه( پسانداز)
با توجه به دستورالعملهای صادره از سوی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، سپرده جاری در حقیقت مانند نظام گذشته بوده و بانکها در قبال این سپردهها، خدمات بانکی مربوطه را در اختیار صاحب حساب میگذارند. در ماده چهارده از فصل دوم” قانون عملیات بانکی بدون ربا” مقرر شده است که بانکها مکلف به بازپرداخت اصل سپردههای حساب جاری و حساب پسانداز قرضالحسنه میباشند.
استرداد سپردههای قرضالحسنه، اعم از جاری یا پسانداز بر ذمه بانک میباشد و بانکها مکلفند عندالمطالبه اصل سپردههای قرضالحسنه را مسترد نمایند. به اینگونه سپردهها هیچگونه سودی تعلق نمیگیرد و جزء منابع بانک حساب میشود. بانکها میتوانند بدون تعهد و یا شرط قبلی با امتیازات و جوائزی را به منظور جذب و تجهیز سپردههای قرضالحسنه پسانداز به دارندگان این نوع سپردهها اعطا نمایند.
الف. 2)حساب سپردههای قرضالحسنه( جاری)
این سپرده یکی از اجزاء مهم تشکیل دهنده منابع پولی بانک به شمار میرود، زیرا اینگونه سپردهها به دلیل نقل و انتقالات آن بهوسیله چک، نه تنها در شناسایی به عموم مردم تأثیر بهسزایی دارد بلکه به دلیل هزینه بر هزینهبر نبودن این نوع سپردهها استفاده از آنها در اعطاء تسهیلات کوتاهمدت میتواند درآمدهای قابل توجه برای بانک ایجاد نماید.
ب. حساب سپردههای سرمایهگذاری(مدتدار)
در سپردههای سرمایهگذاری مدتدار، بانک دربهکارگیری منابع حاصل در فعالیتهای اقتصادی سودآور، وکیل سپردهگذاران میباشد و نه تنها بازپرداخت اصل مبلغ سپردهگذاری شده را تعهد میکند، بلکه باید منافع حاصل از عملیات بانکداری(اعطای اعتبارات و تسهیلات) را براساس قرارداد منعقده، متناسب با مدت و مبلغ سپردهگذاری، پس از کسر حقالوکاله بانکها تقسیم نمایند. حداقل و حداکثر حقالوکاله بانک بابت بکارگیری سپردههای سرمایهگذاری توسط شورای پول و اعتبار تعیین میگردد. بنابراین گرچه بانک میتواند قبل از مشخص شدن میزان سود قطعی، نرخی را تحت عنوان نرخ سود علیالحساب برای این نوع سپردهها تعیین و در مقاطع زمانی مشخص پرداخت نماید، ولی به هیچ وجه نباید این نرخ از جانب بانک نرخ قطعی محسوب شود. این سپردهها به سپرده کوتاهمدت عادی که موجودی آنها قابل تغییر میباشد و سپرده کوتاهمدت ویژه و سپردههای یکساله تا پنجساله که معمولا مبلغ آنها طی دورهی تعهد شده ثابت است، تقسیم میشوند(جمشیدی، 1390).
2-2-4-2 تجهیز منابع پولی در نظام بانکی ایران
تجهیز منابع پولی در ایران با توجه به قوانین بانکداری اسلامی به دو صورت انجام میگیرد:
از طریق منابع مالکانه: منابع مالکانه شامل سرمایهها، ذخایر و اندوختهها، سپردههای قرضالحسنه جاری و پسانداز و سایر ماندههای بستانکاری توزیع شده مشتریان نزد شعب است که در حکم شپردههای قرضالحسنه است، و چون طبق موازن شرعی قرض گیرنده مالک قرض میشود، لذا با مالک شدن این منابع به وسیله بانک، رابطه مؤسسه و سپردهگذاران قرضالحسنه و سپردههای مشابه، رابطه داین و مدیون است.
بانک میتواند این منابع را در فعالیتهای اقتصادی بهکار گیرد و کسب سود نماید ولی مجاز نیست مبلغی از بازده مربوطه را تحت هر عنوان به قرضدهندگان ذیربط بپردازد( به غیر از جوائز که اعطای آن مستقل از سود حاصل از این منابع بوده و به قید قرعه به عدهای تعلق میگیرد).
از طریق منابع وکالتی: منابع وکالتی شامل سپردههای سرمایهگذاری مدتدار(کوتاهمدت و بلندمدت) مشتریان بانک است که بانک در مصرف آن منابع، با وکالت ازطرف سپردهگذاران، اقدام به سرمایهگذاری و فعالیتهای انتفاعی و اقتصادی مینماید(هدایتی، 1383).