بررسی شرایط درونی توبه و پیامبران الهی

3- بازگشت از قصور یا تقصیر از معرفت حضرت آفریدگار و انجام وظایف بندگی، به نحوی که سزاوار اوست به سوی سعی در آنها و بازگشت از غفلت، به سوی کثرت ذکر او و بازگشت از بعدی به قرب و از جفاکاری، به وفاداری باید دانست که توبه معصومی، یعنی پیامبران و امامان – علیهم السلام- از قسم سوم است (دستغیب، بی تا).
مرحوم مصطفوی، در شرح و ترجمه مصباح الشریعه می گوید:
«….به خاطر این است که توبه در تمام مراحل ایمان و در همه مقامات سیر و سلوک جاری و محقق می شود. و بلکه توبه اولیا و انبیا و اصفیا و خواص به مراتب مهمتر و لازم تر از توبه عوام است. چنانکه خطاها و لغزشهای آنان به مراتب از معاصی ظاهری و ترک واجبات و ارتکاب محرمات مهمتر است. آری، عوام با تکالیف الهی مخالفت میکند و در مقابل وظایف دینی عصیان میورزند، ولی خواص به طور مستقیم از توجه و ارتباط با خدا منقطع گشته و از حق تعالی منحرف میشوند» (ابراهیم، 1350، صص 253-252).
ملا هادی سبزواری در خصوص مراتب توبه می گوید:
«توبه دارای سه مرتبه است:
اول: توبه عام، و آن توبه از گناهان است.
دوم: توبه خاص و آن توبه از ترک اولی است همانند برخی از پیامبران، آدم، یونس و…که این پیامبران الهی،گناه نکرده بودند تا توبه به معنای اول بر آنان لازم باشد بلکه توبه آنان توبه از ترک اولی بود.
سوم: توبه اخص و آن توبه از غفلت از یاد خدا، و توجه به غیر اوست مانند توبه پیامبر – صلی الله علیه وآله و سلم» (سبزواری، بی تا، ص354).
امام صادق – علیه السلام- فرمودند:
«کان رسول الله صلی الله علیه آله و سلم یستغفر الله عزّ و جلّ کل یوم سبعین مره و یتوب الی الله عزّ و جلّ سبعین مره…» (الحر العاملی، 1403، ج7، ص179، روایت59).
«حضرت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در هر روز هفتاد مرتبه از خداوند عز و جل طلب مغفرت، و70 بار به سوی خدا توبه می کردند».
بنابراین می توان گفت: توبه یک امر همگانی است. ولی با توجه به موقعیت و رتبه معنوی هر فرد، دارای مراتب خاصی است؛ همچنان که گناهان با هم، فرق می کنند.
4-2- شرایط توبه
از آیات قرآن، احادیث اهل بیت (ع) و بیانات علمای بزرگ اخلاق، مقدمات و شرایطی برای توبه، استفاده می شود که حصول توبه بدون آن شرایط و لوازم، عملی به نظر نمی رسد .
شرایط توبه را می توان به شرایط درونی و بیرونی تقسیم نمود. شایان ذکر است، کیفیت توبه به حسب نوع معصیت مختلف می شود و الزام به بعضی شرایط در برخی از گناهان به علت عدم وجود متعلق آن شرط، غیرممکن می باشد (مرعشی، 1379، ص 112-111).
به عنوان مثال، توبه از گناه حسد با پشیمانی از گناه مذکور، عزم بر عدم عود به آن و استغفار محقق میگردد و شرط جبران حق الله یا حق الناس به علت عدم وجود چنین حقی در گناه حسد، غیر ممکن می باشد (تفصیل بیشتر راجع به کیفیت توبه در گناهان، در ادامه همین مبحث خواهد آمد).
4-2-1- بررسی شرایط درونی توبه
منظور از شرایط درونی توبه، ارکانی است که مربوط به شخص تائب است و بیشتر تغییر احوال درونی و روحی وی، مد نظر می باشد.
4-2-1-1- پشیمانی و اراده بر ترک گناه
قدر متیقّن از توبه و به فرموده حضرت امام خمینی (ره) رکن رکین آن، ندم و پشیمانی از مخالفت اوامر و نواهی الهی می باشد ( الموسی الخمینی، 1375، ص 275).
در تمامی آثاری که فقها و علمای اخلاق، متعرّض شروط توبه گشته اند، توبه را به عنوان اولین شرط آن ذکر کرده اند،گرچه ممکن است در شرطیت برخی موارد دیگر بین آنها اختلاف وجود داشته باشد (محمد محجوب، بی تا، ص632) حتی در مورد افرادی که عاجز از اتیان برخی شروط دیگر باشند، توبه آنها به مجرد عدم و پشیمانی از گناه محقق می گردد، با این استدلال که« المیسور لایسقط بالمعسور» (الزحیلی، 1997، ص541).
4-2-1- 2- عزم بر عدم بازگشت
در تائب، عزم بر ترک معاصی شرط است و او باید اشتغال به اوامر الهی و ترک نواهی او را، در خود به وجود آورد و تصمیم و عزم خویش را جزم نماید که به گناه باز نگردد. اما اگر توبه او صرف ترک گناه باشد ولی در دل، هوای بازگشت به آن را داشته باشد یا تصمیم بر ترک نگرفته، در حال تردید به سر برد و احتمال بازگشت به آن گناه برود، توبه محقق نمی گردد، بلکه چنین فردی امتناع از گناه نموده است (فیض کاشانی، 1374، ص 152).
«عبدالرحمن جزیری» پیرامون شرایط پذیرش توبه سارق می نویسد:
«ائمه چهارگانه اجماع دارند براینکه اگر سارق از سرقت توبه نمود و اماره بر درستی توبه او قائم گشت و عزم بر ترک بازگشت به سرقت برای بار دوم را نداشت، خداوند توبه او را می پذیرد» (الجزیری، 1990، ص184).