اعتقادات دینی و تاریخ فرهنگی

آثار صنایع دستی آورده شده در کتاب هنر دوّم راهنمایی، از نظر تاریخ خلق اثر نامشخص و یا متعلق به دوره ی معاصر، و در انتها متعلق به دوره ی صفوی می باشند. ایجاد تنوّع در انتخاب آثار از دورههای مختلف سبب تفهیم تداوم خلق این آثار در طول تاریخ فرهنگی کشورمان به دانش آموزان می شود.
در بیشتر آثار صنایع دستی آورده شده در کتاب هنر دوّم راهنمایی به اهداف معنوی صنایع دستی، توجه چندانی نشده است. از صنایع دستی مرتبط با آداب، رسوم و فرهنگهای مناطق مختلف ایران کمتر استفاده شده است.
در این کتاب، به آثار صنایع دستی با زمینه ی سطح و نیز با زمینهی حجم توجه شده است.
در انتخاب آثار صنایع دستی آورده شده در کتاب هنر دوّم راهنمایی، آثاری که دارای نقش می باشند، بین نقوش شکسته، گردان و تلفیقی تناسب قابل قبولی برقرار می باشد.
آثار صنایع دستی آورده شده در کتاب هنر دوّم راهنمایی، تقریباً تماماً دارای رنگ امّا بدون آرایه می باشند.
بخش خوشنویسی کتاب هنر دوّم
همانگونه که در بخش خوشنویسی کتاب کلاس اوّل آوردیم، آموزش خوشنویسی باید به صورت مستمر و تمرین زیاد باشد تا مفید واقع شود و هنرجو به درست نوشتن حروف عادت کند. امّا از آنجا که در نظام آموزشی ایران مدارس در فصل تابستان تعطیل می باشند، یادگیری خوشنویسی با مشکل مواجه میشود. باید تدابیری اندیشید تا دانش آموزان در اوقات فراغت، به هنر خوشنویسی بپردازند؛ زیرا هم جنبه هنری و هم جنبه ی سرگرمی دارد.
درس اوّل
معرفی: این درس به معرفی دو خط نسخ و ثلث پرداخته است. در ادامه، معرفی اساتید این دو خط و آثاری از آنها آورده شده است.
حبیب اله فضائلی در کتاب تعلیم خط درباره ی خط نسخ می گوید: “خط نسخ از قدیم الایام بشرافت نوشتن کتاب کریم و قرآن عظیم مشرف بوده و اکثر کسانی که در پی فرا گرفتن این خط بودند هدفشان احراز ثواب نوشتن قرآن بوده است” (فضائلی ، 1382: 152).
و در مورد خط ثلث گفته اند:” خط ثلث در کار کتیبه از زمانهای قدیم تاکنون بیشتر رواج داشته است. و این بدان جهت است که خط ثلث به کاشیکاری و طرحهای نقاشی و رنگها هم آهنگی خاصی پیدا می کند که خطوط دیگر به پای آن نمی رسد و چون خط ثلث درشت اندام و با حرکات گرم گوناگون از فاصلهی دور چشمگیرتر و باشکوه تر است، اغلب کتیبهها با این خط نوشته و دیده می شود” (همان: 130).
بنابراین این دو خط درآثار اسلامی نقش ویژه ای دارند. در بسیاری از رشتههای صنایع دستی همانند قلمزنی، معرّق، کاشیکاری، سفال و … از این خطوط استفاده شده است. بنابراین آشنایی دانش آموزان با این خطوط می تواند بسیار مفید باشد.
در ابتدای درس از خط کوفی نام برده شده و آن را با نسخ مقایسه کرده است امّا نمونهای از خط کوفی آورده نشده است، در صفحه ی بعد با معرفی میرزا احمد نیریزی نسخ نویس دوره صفویه یک اثر از ایشان چاپ شده است. و در صفحه ی 67 نمونه ای از کاشیکاری همراه با خط ثلث آورده شده است. در صفحهی 68 سه نمونه از خط ثلث آورده شده که اوّلین خط نوشتهی استاد سیدحسین میرخانی است.
دو نوشته بعد، اثر استاد علی اکبر اسماعیل قوچانی هستند. در صفحهی بعد، استاد نصرالله افجهای با استفاده از حروف الف و لام سوره شمس تصویر حضرت امام خمینی (ره) را بوجود آورده اند. نکته ای که در اینجا قابل ذکر است اینکه استفاده ازآیات قرآنی در کتاب درسی (به جز کتاب قرآن ) به دلیل حرمت تماس دست با قرآن صحیح نیست و دانش آموز باید از این دوره اعتقادات دینی را فرابگیرد.
درس با معرفی یاقوت مستعصمی، ثلث نویس مشهور قرن 6 و 7 پایان یافته است. و در تمرین از دانش آموزان خواسته شده تا از روی متن درس اوّل یک بار باخود نویس یا مداد بنویسیند. این درس از جهت آشنایی دانش آموزان با خطوط اسلامی بسیار مناسب می باشد اما در شیوه ی آموزش آن بهتر بود یک جمله را یک بار با خط ثلث می نوشت، تا تفاوت آنها بهتر مشخص شود. همچنین با توجه به اینکه خوشنویسی تحریری از اهمیت زیادی برخودار است، بهتر بود متن درس به خط تحریری نوشته می شد تا نمونه ای برای استفاده در کلاس باشد. برخی از آثار آورده شده در این درس فاقد مشخصات می باشند.
درس دوّم
معرفی: آموزش حرف م و سرمشق «آدمی را آدمیت لازم است».
در این درس یادآوری حرف میم گفته شده که به نظر می رسد به دلیل حجم کم مطالب خوشنویسی در کتاب کلاس دوّم بهتر بود همراه با آموزش دیگر حروف جدید این کار انجام می شد. در تمرین درس نیز از دانش آموزان خواسته شده تا جمله ی بدن به ورزش نیاز دارد را با خط درشت بنویسند؛ که تمرین خوشنویسی درس هشتم کتاب کلاس اوّل می باشد.
درس سوّم
معرفی: سرمشق « ره امروز را مسپار فردا» آموزش داده شده است. در این سرمشق ضمن تاکید بر اصول اخلاقی و انجام درست و به موقع امورات برای کلیه ی حروف و کلمات و ترکیبات توضیحاتی در خور مناسب ارائه نموده است.
همانند درس یازدهم کتاب کلاس اوّل آموزش حرف میم در اوّل کلمهی مسپار نامناسب می باشد. در بخش تمرینات منزل یک قطعهی کوتاه ادبی از سعدی آورده که از دانش آموزان خواسته شده تا آنرا با خط ریز بنویسند. این قطعهی ادبی تنها بخش خط تحریری کتاب کلاس دوّم است که مقدار آن نیز بسیار ناچیز است.
درس چهارم
معرفی: در این درس سرمشق« تکیه بر دوستی دهر مکن » آموزش داده شده است.