استانداردهای کتابخانه های دانشگاهی ایران

قابل ذکر است که، با توجه به فرمول تعیین استاندارد حداقل تعداد کتابی که باید در یک کتابخانه دانشگاهی وجود داشته باشد، براساس اطلاعات گردآوری شده از کتابخانه ها، مشخص گردید که تمامی کتابخانه های مورد مطالعه از مجموعه ناکافی برخوردار هستند.به طوری که تعداد مدارک موجود در کتابخانه های مورد پژوهش در حال حاضر356809 مدرک می باشد که طبق استاندارد باید 1056695 باشد.
پرسش پنجم: سازماندهی منابع کتابخانه های واحد های دانشگاهی شهرستان سبزوار به چه میزان با استانداردهای کتابخانه های دانشگاهی ایران مطابقت دارد؟
استاندارد 5 :”مدارک موجود در کتابخانه باید بر اساس اصول و قواعد ملی و بین المللی برای سهولت در بازیابی تنظیم شده باشد.” (تعاونی،1381).
برای پاسخگویی به این پرسش تعداد7سوال در نظر گرفته شده بود.بررسی پاسخ ها نشان داد در8/77 درصد کتابخانه ها سازماندهی منابع بر اساس قواعد بین المللی انجام می شود.(در واقع دو کتابخانه از قواعد بین المللی برای سازماندهی منابع خود استفاده نمی کند)استفاده از فهرست های مشترک و پایگاه های کتاب شناختی در9/88 درصد کتابخانه ها صورت می گیرد.در3/33 درصد مسئولیت فهرست نویسی بر عهده کتابخانه مرکزی است(لازم به ذکر است که در مورد این سوال یکی از مسئولین کتابخانه ها به سوال پاسخ نداده ).در6/55 درصد کتابخانه ها، دارای فهرستگانی از مجموعه کتابخانه در کتابخانه مرکزی هستند.در8/77 درصد کتابخانه ها فهرست عمومی طوری تنظیم شده است که استفاده همزمان توسط چند کاربر در آن امکان پذیر است.3/33 درصد کتابخانه ها نمایه سازی پایان نامه ها و طرح های تحقیقاتی را انجام داده اند.و در 6/55 درصد منابع جدید به هنگام سازماندهی معطل می مانند.
آنچه از تجزیه و تحلیل اطلاعات ارائه شده بدست آمده نشان می دهد در استاندارد سازماندهی منابع تنها در یک موردآزمون معنی دار است که آن استفاده از فهرست های مشترک وپایگاه های کتاب شناختی می باشد.که این شاخص بیشتر از 50 درصد رعایت شده است ودر موارد (سازماندهی منابع براساس قواعد بین المللی، مسئولیت فهرست نویسی مجموعه کتابخانه های دانشکده ها برعهده کتابخانه مرکزی می باشد، وجود فهرستگانی از مجموعه کتابخانه های دانشگاه در کتابخانه مرکزی، تنظیم فهرست عمومی کتابخانه برای استفاده همزمان چندنفر، نمایه سازی پایان نامه ها و طرح های تحقیقاتی، معطل ماندن سازماندهی مواد و منابع جدید) آزمون معنی دار نمی باشد، شاخص ها در حد متوسط ( 50 درصد ) رعایت شده است. بنابراین می توان گفت : با استناد به آزمون رتبه – علامتدر ویلکاکسون این استاندارد هم در کتابخانه های مورد مطالعه در حدود 50 درصد رعایت شده است.
پرسش ششم: خدمات کتابخانه ای کتابخانه های واحد های دانشگاهی شهر سبزوار به چه میزان با استانداردهای کتابخانه های دانشگاهی ایران مطابقت دارد؟
استاندارد 6 :”خدمات اطلاع رسانی جامع و مناسب برای تحقق بخشیدن به برنامه ها و هدف های آموزشی و پژوهشی سازمان مادر و استفاده بیشتر ار منابع انجام شود.” (تعاونی،1381).
به منظور پاسخگویی به این پرسش تعداد14سوال در پرسشنامه طراحی شده بود.پاسخ های ارائه شده حاکی از آن است که در 4/44 درصد موارد رئیس کتابخانه و کتابداران متخصص از برنامه های جدید آموزشی مطلع
می شوند.هیچکدام از کتابخانه ها امکاناتی جهت ارائه خدمات به معلولین و نابینایان ندارند .در6/55 درصد موارد، بخش خدمات عمومی کتابخانه با شیوه های نوین اطلاع رسانی هماهنگ است.در7/66 درصد موارد، کتابخانه ها برنامه مشخص برای آشنا ساختن کاربران با خدمات کتابخانه دارند. 9/88 درصد کتابخانه ها منابع قابل استفاده در خارج از کتابخانه را امانت می دهند.همه کتابخانه ها دارای ضوابط و مقررات مدون برای امانت دهی هستند.در 2/22 درصد ،راهنمای استفاده از کتابخانه در ابتدای سال تحصیلی در اختیار مراجعان قرار می گیرد.در 6/55 درصد، خدمات آگاهی رسانی یا اشاعه گزینشی اطلاعات صورت می گیرد.در 3/33 درصد موارد از منابع موجود در کتابخانه فتوکپی تهیه می شود.در 4/44 درصد از کتابخانه ها ،هنگام امتحانات ساعات کار افزایش می یابد.در 8/77 درصد از کتابخانه ها ،کتابدار متخصص در تمام ساعات کار کتابخانه حضور دارد.6/55 درصد کتابخانه ها راهنمای جستجو در پایگاه های اطلاعاتی مشترک تهیه می شود.در 1/11درصد کتابخانه ها(یک کتابخانه)متخصص کامپیوتر برای نظارت بر امور نرم افزاری و سخت افزاری وجود دارد و در 7/66 درصد،اطلاع رسانی منابع جدید صورت
می گیرد.
تجزیه وتحلیل اطلاعات ارائه شده توسط کتابخانه های واحدهای دانشگاهی نشان می دهد شاخص های داشتن امکانات جهت ارائه به معلولان و نابینایان، وجود متخصص کامپیوتر برای نظارت بر امور نرم افزاری و سخت افزاری کمتر از 50 درصد ، استاندارد لازم رعایت شده است. و در شاخص های امانت دادن منابع قابل استفاده در خارج از کتابخانه، وجود ضوابط و مقررات مدون برای امانت کتابخانه ، بیشتر ازحد متوسط( 50 درصد ) استاندار لازم رعایت شده است. در نتیجه موارد معنی دار شاخص های استاندارد ششم، تقریباً رعایت شده است.در بقیه شاخص ها که آزمون معنی دار نیست، حدود 50 درصد استانداردها رعایت شده است.و 50 درصد رعایت نشده است.
پرسش هفتم: ساختمان و تجهیزات کتابخانه ای کتابخانه های واحد های دانشگاهی شهر سبزوار به چه میزان با استانداردهای کتابخانه های دانشگاهی ایران مطابقت دارد؟
استاندارد7 :”ساختمان کتابخانه باید فضای کافی داشته باشد،ایمنی داشته و امکانات جلوگیری از آتش سوزی و زلزله وجود داشته باشد.برای حفظ امنیت ،تنها یک در جهت ورود و خروج در نظر گرفته شده ،تهویه مناسب در کتابخانه وجود داشته و به نیازهای معلولان در استفاده از کتابخانه توجه داشته باشند.” (تعاونی،1381).
تعداد 19سوال جهت پاسخگویی به این پرسش در پرسشنامه در نظر گرفته شده بود .بررسی پاسخ های ارائه شده نشان داد که در 7/66 درصد ساختمان کتابخانه ها به منظور کتابخانه بودن ساخته شده اند.8/77 درصد ساختمان کتابخانه ها دردسترس تمام واحد های آموزشی قرار دارد. 3/33 درصد ساختمان کتابخانه ها قابلیت گسترش برای نیازهای سی سال آتی را دارند.6/55 درصد طراحی داخلی کتابخانه ها طوری است که فضاهای مختلف قابلیت ادغام و تبدیل به یکدیگر را دارند.در هیچکدام از کتابخانه ها نیازهای معلولان در طراحی ساختمان در نظر گرفته نشده است.3/33 درصد کتابخانه ها قابلیت پذیرش 20درصد کل دانشجویان در فضای مطالعه را دارند. 2/22 درصد کتابخانه ها به ازای هر 120جلد کتاب یک متر مربع فضا در نظر گرفته شده است.و در 4/44 درصد موارد برای هر20نشریه یک متر مربع فضا در نظر گرفته شده است.در 1/11درصد(یک کتابخانه)از برگه دان برای بازیابی اطلاعات استفاده شده ودر این کتابخانه سه متر مربع برای هر واحد برگه دان جهت استفاده و تورق در نطر گرفته شده است.3/33 درصد کتابخانه ها اتاق مجزا برای کارمندان فنی دارند.در 4/44 درصد،ایستگاه های کاری جهت جستجوی منابع متناسب با تعداد مراجعان وجود دارد .در 9/88 درصد یک در اصلی برای ورود و خروج وجود دارد .در 8/77 درصد موارد،تهویه و نور کافی بر روی میز مطالعه وجود دارد.در 1/11 درصد(یک کتابخانه) شیشه دو جداره یا صوت شکن برای جلوگیری از انعکاس صدا وجود دارد.7/66 درصد مجهز به وسایل اعلام حریق،9/88 درصد مجهز به وسایل اطفاء حریق و در 4/44 درصد آموزش کار با این وسایل صورت گرفته است.
تجزیه وتحلیل اطلاعات ارائه شده توسط کتابخانه های واحدهای دانشگاهی نشان می دهد در این استاندارد از 19 شاخص ارائه شده در5 مورد، معنی دار است که دردو شاخص ( وجود یک در اصلی برای ورود و خروج و مجهز بودن به وسایل اطفاء حریق ) استاندارد لازم رعایت می شود.اما در سه شاخص دیگر(در نظر گرفتن نیازهای ویژه معلولان در طراحی ساختمان کتابخانه، استفاده از برگه دان برای بازیابی اطلاعات و وجود شیشه دو جداره یا صوت شکن برای جلوگیری از انعکاس صدا ) استاندارد لازم رعایت نشده است.دربقیه شاخص ها که آزمون معنی دار نیست در حدود50درصد استاندارد لازم رعایت شده است. بنابراین می توان گفت استاندارد هفتم یعنی استاندارد ساختمان و تجهیزات در کتابخانه های مورد مطالعه در حدود 50درصد رعایت شده است.
پرسش هشتم: آیا بودجه تخصیص یافته به کتابخانه های واحد های دانشگاهی شهر سبزوار به چه میزان با استانداردهای کتابخانه های دانشگاهی ایران مطابقت دارد؟
استاندارد8:”بودجه کافی،مستقل و متناسب با وظایف برای رفع نیازها،لازمه هر کتابخانه استاندارد است.” (تعاونی،1381).
برای پاسخگویی به این پرسش تعداد 10سوال در نظر گرفته شده است.پاسخ ها نشان میدهد که 2/22درصد از کتابخانه ها دارای بودجه کافی بوده و این بودجه مستقل و متناسب با هدف ها و وظایف مصوب آن می باشد.در 1/11درصد،بودجه سالانه کتابخانه درآغاز هر سال مالی به اطلاع رئیس کتابخانه می رسد.در2/22 درصد هزینه های سرمایه ای از بودجه جاری سالانه مجزا می باشد(در این مورد یک سوال پاسخ داده نشده).در 1/11درصد(یک کتابخانه)پیشنهاد بودجه سالانه کتابخانه توسط رئیس کتابخانه صورت می گیرد.در 3/33 درصدکنترل،نظارت و اداره بودجه کتابخانه با نظر مستقیم رئیس کتابخانه صورت می گیرد.1/11درصد کتابخانه ها برای کنترل و نگهداری
حساب های خود دارای یک بخش واحد به نام حسابداری میباشد.در 3/33 درصد موارد،در قبال ارائه خدماتی چون فتوکپی از درخواست کنندگان وجه دریافت میشود.و در 2/22 درصد موارد درآمد های حاصل از ارائه خدماتی چون فتوکپی به عنوان درآمد اختصاصی کتابخانه منظور میشود(در این مورد دو نفر به این سوال پاسخ نداده اند).
تجزیه وتحلیل اطلاعات ارائه شده توسط کتابخانه های واحدهای دانشگاهی نشان می دهد در این استاندارد از 9 شاخص ارائه شده، 3 شاخص(ابلاغ بودجه سالانه کتابخانه به رئیس درآغاز سال مالی، ارائه بودجه پیشنهادی توسط رئیس کتابخانه،دارا بودن دفاتر یا واحد حسابداری در کتابخانه برای کنترل و نگهداری حساب های مالی) آزمون معنی دار است که حاکی از آن است که استاندارد لازم رعایت نشده است. اما در بقیه شاخص ها که آزمون معنی دار نیست در حد متوسط یعنی 50 درصد استانداردها رعایت شده است . در نتیجه می توان گفت شاخص های استاندارد هشتم کتابخانه های مورد مطالعه، در حدود 50درصد رعایت شده است.
فصل پنجم
نتایج پژوهش
5-1. خلاصه پژوهش
پژوهش حاضر به منظور بررسی و ارزیابی کتابخانه های دانشگاهی شهرستان سبزوار و مقایسه آن با استانداردهای کتابخانه های دانشگاهی صورت گرفت. این پژوهش به صورت پیمایشی و از نوع ارزیابی بوده و برای گردآوری اطلاعات از پرسشنامه، مشاعده عینی و مصاحبه بهره جویی گردیده است. جامعه تحت بررسی کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی دانشگاهی شهرستان سبزوار بوده که شامل 9 دانشگاه و مرکز آموزشی