دانلود پایان نامه

به نظر می رسد توجهی که در دوره ی قاجار به علم نجوم و احوال سعد و نحس که منجمان درباری آن را تخمین می زدند وجود داشته، موجب شده است که محمدشاه فرمان به استخراج زیجه ای برای خود نماید که یک نسخه از آن اکنون در کتابخانه ی ملی ایران (ش 517) موجود است. از جمله کتب ادبی که به فرمان این پادشاه کتابت و تزیین شده می توان به دو نسخه از منطق الطیر عطار در کتابخانه ی کاخ گلستان اشاره ای کرد که یکی به تاریخ 1258 ق کتابت شده و تزئینات متعدد دارد و در پیشانی تمام صفحات در میان ترنج های تزیینی نام محمدشاه آورده است (ش 245، فهرست 330) (همان، 125 ).
دوره ی حکومت ناصرالدین شاه، آشنایی با فرهنگ غرب و ورود برخی از صنایع پیشرفته ی غربی موجب شد تا بسیاری از صنایع و فنون و هنرهای سنتی دچار افول و سستی شود.
اما در مورد کتاب آرایی باید اذعان داشت هر چند صنعت چاپ در این دوره نضج بیشتری گرفته و رو به گسترش نهاده بود و ممکن بود به عنوان تهدیدی برای کتاب سازی واقع شود، با وجود این روش سنتی استنساخ و تزیین کتاب نه تنها کنار گذاشته نشد، بلکه حتی گسترش بیشتری یافت. به این مطلب می توان از تعداد نسخ نفیس متنوعی که در این دوره تهیه شده و همچنین از هنرمندان ماهر بسیاری که در این دوران تربیت شده اند، پی برد.
ناصرالدین شاه به هنر و ادب فارسی علاقه خاصی داشته و در خوشنویسی و در سه قلم نسخ، تعلیق و شکسته مهارت داشته است (همان، 126 ).
وی همچنین به جمع آوری و نگهداری نسخ نفیس قدیمی و جدید اهتمام بسیار می ورزید.
کتبی که به سفارش وی ساخته شده یا به وی تقدیم شده اند اکثراً شامل آثار منظوم و منثور فضلا و هنرمندان گذشته، به خصوص دیوان هایی نظیر دیوان سعدی، حافظ، نظامی و دیوان اشعار متأخرین، قرآن ها و کتب تاریخی می شود. یکی از کتب مشهوری که به سفارش ناصرالدین شاه کتابت و مصور شده است نسخه ی معروف هزار و یک شب موجود در کاخ گلستان (ش 2242) است که در شش مجلد تهیه و کتابت شده است. این نسخه را میرزا عبدالوهاب و میرزا علی مذهب تذهیب و ترصیع کرده اند و نقاشی های آن کار ابوالحسن غفاری، صنیع الملک، است (همان، 128 ).
در بیشتر نسخ خطی قدیم یا همین دوره در آغاز هر فصل یا بخشی از کتاب و یا حتی مجلدهای بعدی آن، اگر موجود بوده، سرلوح سازی صورت می گرفته است.
از جمله این دیوان ها و مجموعه اشعاری که به فرمان ناصرالدین شاه کتابت شده می توان از یک نسخه زیبا از دیوان حافظ به خط احمدبن عبدالحسین اصفهانی نامبرد که از لحاظ خط و تذهیب و ترصیع یکی از نسخ بسیار شکیل و زیباست.1نسخه نفیس دیگری از دیوان حافظ در کاخ گلستان موجود است. اگر به صفحه دیباچه این نسخه از حافظ نگاه کنیم می بینیم که سر جانورانی نظیر قوچ، فیل، شیر، ماهی و حتی سر انسان از میان ساقه های اسلیمی بیرون زده است. نکته جالب تر اینکه استفاده از نقوش جانوری قبلاً در هنر دوره تیموری و به خصوص حتی در تذهیب صفحات وجود داشته است. نمونه قابل ارائه در این مورد یک برگ از نسخه شاهنامه گم شده است که تاریخ آن را حدود 828 ق. 1425/-1450م. حدس می زنند. و ساخت آن را به هرات نسبت می دهند که امروزه در مجموعه گلبانکیان لیسبون نگهداری می شود (B66M و A66 M). در این تصویر نقوش ساقه ها، گلها و برگها با فرمی نزدیک به طبیعت نقش شده است، هر چند که پیچش اسلیمی و فرم کلی گلهای سنتی را در این میان می توان تشخیص داد. در نهایت سر ساقه اسلیمی ها به سر حیواناتی نظیر خرگوش، شیر، بز، فیل، الاغ، پلنگ، اژدها و حتی سر انسان ختم شده است. در میان اسلیمی ها چند فرشته به سبک نگارگری دوره تیموری نقش گردیده که با یکدیگر بی ارتباط نیستند و گویا صحنه ای را نمایش می دهند (قربانی کردن اسماعیل یا کس دیگر؟). چنین نقوشی البته نه تنها در تذهیب بلکه در طرح روی جلد ونگارگری این دوره نیز به کار رفته است. ساکیسیان یک نسخه از جامی را معرفی می کند که در طرح روی جلد آن به همین ترتیب از نقوش حیوانات استفاده شده و تاریخ آن را حدود اواخر قرن نهم هجری و محل نگهداری آن را کتابخانه ملی پاریس ذکر کرده است.
در مینیاتورها نیز به خصوص در قسمت هایی که تذهیب به کار رفته چنین نقوشی را می توان دید. نمونه آن نگاره ای از یک نسخه ظفرنامه شرف الدین علی یزدی است که برای سلطان حسین میرزا بایقرا در تاریخ 872 ق. تهیه شده است و در دانشگاه جان هاپکینز نگهداری می شود. در این نگاره گنبد بنایی که در تصویر است با چنین تزئیناتی مذهب و مرصع شده است. این تزئینات به همین ترتیب به دروه صفوی نیز وارد شده و نمونه آن مینیاتوری در مجموعه ساکیسیان با همین نقوش بر روی گنبد است (همان،152).
در یک نسخه از عجایب المخلوقات قزوینی که در موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری می شود و مربوط به دوره تیموری و اوایل قرن نهم است در صفحه عنوان چنین تزئیناتی در تذهیب حاشیه دیده می شود.
ساکیسیان این تزئینات را از ویژگی های سبک هرات می داند. در مورد ریشه تزئینات معتقد است که منشأ بیزانسی یا ارمنی دارد. توماس لنتز در کتاب جامع خود در مورد هنر دوره تیموری این نقوش را جزو نقوش سنتی اسلامی می داند که به آن «واق واق» می گویند و در قرن نهم هجری در تزئینات و طراحی ها بسیار رایج شده است. از این رو به نظر نمی رسد که این نقوش منشأ خارجی نظیر بیزانسی داشته باشد. به خصوص اینکه در آن دوره روابط با کشورهای اروپایی نیز محدود بوده است. با این حال از مقایسه نقوش سر حیوانات با مینیاتورهای این دوره متوجه می شویم که در حقیقت این نقوش از نقش حیوانات به کار رفته در مینیاتورها نسخه برداری شده و تصویر سر حیوانات عیناً شبیه همان حیواناتی است که در صحنه هایی نظیر شکار، مجنون و حیوانات می بینیم. از این رو به نظر می رسد که هنرمندان این دوره قصد داشتند به نوعی از تلفیق مینیاتور با تذهیب دست یابند، همانطور که عناصر تزئینی به کار رفته در تذهیب ها نیز نظیر اسلیمی در مینیاتورهای این دوره ظاهر می شود. در نقوش حیوانات به کار رفته در سرلوح این نسخه چاپ سنگی نوعی از اغراق و مبالغه در حالت حیوانات به چشم می خورد که در نقوش حیوانی تذهیب نسخه شاهنامه تیموری که حیوانات با حالت طبیعی رسم شده اند دیده نمی شود. اگر به سرلوح دیباچه این دیوان چاپ سنگی نگاه کنیم نقش قوچ مرکزی در حقیقت تلفیقی از سر انسان، قوچ و شیر به نظر می رسد؛ چرا که گوشها و چشم های آن شبیه انسان و دهان و بینی شبیه شیر است یا نقش شیر بالایی چشم هایی شبیه انسان دارد. نقوش فیل و پرندگان نیز حالت طبیعی دارد. در صفحه مقابل که سرلوح آن مزدوج است در هسته مرکزی، سر انسان هایی را با حالت اغراق شده در چهره می بینیم که حالت هایی نظیر وحشت و حیرت را می نمایانند و همچنین انسان هایی با گوش های بزرگ که حالتی از جنیان دارند اما در اطراف نقوش پرندگان و ماهی ها با حالت طبیعی رسم شده است. سر حیواناتی نظیر گرگ، روباه و پلنگ با حالت سبعانه تری (با دندان های تیز و در حال گاز گرفتن) رسم شده اند.
اینها خصوصیات متفاوتی در مقایسه با نسخه دوره تیموری است. در عین حال تلفیقی از نقوش گیاهی را با این نقوش می توان مشاهده کرد. در سرلوح آغازین این دیوان که حالت سنتی تری دارد در میان سرلوح دو مینیاتور از یک مرد و زن نقش شده که باز این ویژگی جدیدی نسبت به نسخ خطی این دوره است. در بالای سرلوح، تاج های سنتی و نقوش گیاهی ترکیی از نقوش فرنگی و سنتی اند. در آغاز قصاید نیز سرلوح دیگری با نقوش جانوری وجود دارد که از نظر فرم کلی از سرلوح دیباچه تبعیت می کند. در مرکز همان حیوانات افسانه ای وجود دارد و در اطراف میمون های انسان نما و سر حیوانات درنده و پرندگان. در بالا نقش یک تاج را می بینیم که از جمله نقوشی است که در سرلوح های این دوره وارد شده است نظیر نقوش شیر و خورشید .
در صفحات میانی مابین غزل ها در جایی که معمولاً کتیبه می آید باز همین نقوش جانوری را در تلفیق با ساقه های گیاهی می بینیم. در صفحه خاتمه در میان ترنج انتهای صفحه ذکر شده «عمل علی قلی میرزا خویی» که به نظر می رسد نام مذهب و نگارگر این نسخه بوده است ( همان،153-154).
نسخه کلیات سعدی :در داخل کتاب در قسمت های مختلف تاریخ های متعددی ذکر شده که از سال 1269-1270 ق. را در بر می گیرد. در انتهای گلستان در صفحه آخر آن تاریخ 1268 ق. آمده و ذکر شده که در دارالخلافه تهران تمام شده که به احتمال قوی چاپ تهران است. این نسخه مصور بوده و تصاویر و تزئینات البته چاپی است. در بعضی صفحات تصاویر را با رنگ های ملایم با دست رنگ کرده اند. این نسخه نیز مانند نسخه حافظ از نقوش حیوانات استفاده کرده است. در صفحه اول سرلوح به سبک سنتی تاج دارد. در وسط نقوش اسلیمی ضخیمی دارد که ساقه ها به سر حیوانات منتهی شده و دنباله آن از دهان آنها بیرون آمده است. در مرکز، سر یک شیر قرار دارد که به انسان شبیه است و مفهومی دوگانه ارائه می دهد.
نقوش دیگر نظیر سر مرغابی و گرگ دیده می شود. در میان ساقه های دو اسلیمی در طرفین سرلوح دو گل رز وجود دارد که رزهای تخت جمشید را به یاد می آورد و به احتمال قوی از تأثیر هنر هخامنشی در هنر دوره قاجار که محققان به آن اشاره کرده اند حکایت می کند. به خصوص تزئینات بیرون و اطراف نیز شباهتی با گچ بریهای دوره ساسانی دارد.
در داخل سرلوح ها بین اسلیمی های ضخیم ساقه های ظریف با گل های چندپر وجود دارد که از نظر سبک تا حدودی با شاهنامه های بمبئی مطابقت دارد. در صفحات میانی صفحه آرایی به شکل سنتی صورت گرفته یعنی یک متن داخل جدول مرکزی است و متن دیگر در حاشیه به شکل چلیپایی نوشته شده است. در وسط یک لچکی دارد که در بیشتر صفحات در آن از نقش حیوانات یا گیاهان استفاده گردیده است. حکایات بوستان سعدی در جدول اصلی آمده و ادامه آن به شکل چلیپا در حاشیه امتداد یافته است. چنین صفحه آرایی همان طور که می دانید از قدیم در دوره تیموری رایج بوده است. کلا تزئینات این نسخه با نسخه دیوان حافظ نزدیکی نشان می دهد که ظاهرا سبک خاص این نسخ از جمله شیوه هایی بوده که در تهران رواج داشته است ( همان،155).
در زمان مظفرالدین شاه ساخت نسخ خطی به کل کنار گذاشته نشده هر چند که گسترش صنعت چاپ بازار آن را کساد کرده بود در زمان وی، چاپ سربی دوباره رواج می یابد.
4-2-3)تحولات کتاب آرایی در دوره ی قاجار از لحاظ شکلی و تزیینی صفحات:
کتاب آرایی دوره ی قاجار، دو دوره ی شکوفایی و گسترش داشته است یکی در زمان فتحعلیشاه و دیگری ناصرالدین شاه شیوه ی تزیین نسخ خطی در اوایل این دوره، به خصوص در دوره ی فتحعلیشاه، همان ادامه ی دوره ی صفوی بوده است و تغییرات عمده ای در فرم سرلوح ها و جزئیات تزیین نسبت به دوره ی صفویه مشاهده نمی شود. به تدریج شیوه ی تزیین این دوره حالت پالوده تری به خود می گیرد و توجه به جزئیات و ریزه کاری های فراوان در تزیین، به خصوص در دوره ی ناصرالدین شاه شدت بیشتری می یابد (همان، 133 ).
سرلوح ها از نوع تاج دار هستند اما نقش تاج در درون نقوش دیگر حل شده و جزئی از نقوش است. قسمت پایین سرلوح های قاجاری، معمولاً به یک کتیبه ی بازوبندی اختصاص دارد. کتیبه ها باریک و کشیده اند که این هم از ویژگی های سرلوح های قاجاری است.
رنگ های به کار رفته بسیار شاد و خالص اند. در این جا برخلاف دوره ی تیموری که رنگ غالب اکثراً لاجوردی بود، رنگ طلایی غلبه دارد و رنگ قرمز شنگرف نیز به مقدار وسیعی به کار رفته است، به طوری که رنگ لاجوردی را که به نظر می رسد وسعت استفاده از آن بیشتر باشد تحت الشعاع قرار داده است.
در صفحات سرلوح دار دوره ی قاجاری معمولاً بین کمند و جدول با نقوش اسلیمی و ختایی طلا اندازی می شود که تنها گل ها رنگ آمیزی می شود. این شیوه ی تزیین از دوره ی صفوی باقی مانده که نقوش آن نیز مانند دوره ی صفوی است.
سرلوح معمولاً در بالا تا حاشیه ای ترین قسمت کتاب ادامه می یابد و معمولاً به کمند ختم می شود. در دوره ی قاجار تمایل به افزایش طول سرلوح وجود دارد، به طوری که اغلب فضایی که به سرلوح اختصاص داده می شود مساوی و گاه حتی بیشتر از متن است (همان،ص 135 ).
استفاده از نقش شیر و خورشید در سرلوح های نسخ چاپ سنگی، همچنین در صفحات اول روزنامه های این دوره رایج بوده .