روانی و تربیتی مفید واقع شود و مواردی از قبیل سنجش انطباقی۸۷، کنش افتراقی سوال۸۸، همترازسازی۸۹ نمرات آزمونها و ایجاد بانک سوال از کاربردهای با ارزش این نظریه محسوب میشوند.
مفروضات نظریه پرسش – پاسخ
از آنجا که نظریه پرسش – پاسخ مبتنی بر مدل است، بنابراین پیش فرضهای مدل باید برقرار باشد تا بتوان از آن استفاده کرد. اگر پیشفرضها برقرار نباشند،CTT بهتر از IRT است اما در صورت برقراری مفروضات، IRT ابزار قدرتمندی است که به نتایج معتبر و دقیقتری منجر میشود که از نظریه کلاسیک با مفروضات ضعیف بر نمیآید. در اینجا به دو مفروضه زیربنایی این نظریه اشاره میشود.
تک بعدی بودن۹۰
تک بعدی بودن یک آزمون اشاره دارد به اینکه سوالات آزمون فقط یک توانایی را اندازه بگیرد. هر چند این مفروضه نمیتواند به طور کامل رعایت شود و آزمونی ساخته شود که صد در صد خالص باشد و فقط یک ویژگی را بسنجد، زیرا عواملی همچون؛ دانش فهم سوال، پیدا کردن سرنخ ها، انگیزش، اضطراب و خستگی آزمودنی عملکرد آزمودنی را متأثر میسازد. با این وصف آنچه در این میان اهمیت دارد، این است که هر آزمون یک توانایی غالب را بسنجد. برای آزمودن تک بعدی بودن یک آزمون از تحلیل عاملی استفاده میشود.
استقلال موضعی۹۱
معنی استقلال موضعی آن است که با ثابت نگه داشتن تواناییهایی که عملکرد در آزمون را تحتتاثیر
قرار میدهند، پاسخهای آزمودنیها به هر زوجی از سوالات به لحاظ آماری ناهمبستهاند. به طور ساده این بدان معنی است که تواناییهای مشخص شده در مدل، تنها عواملی هستند که عملکرد آزمودنی در تست را تحتتأثیر قرار میدهد. این مجموعه تواناییها، فضای مکنون کامل۹۲ را معرفی میکنند. وقتی مفروضه تک بعدی بودن برقرار است فضای مکنون کامل، تنها عبارت از یک توانایی است. طبق این مفروضه، عملکرد فرد در یک سوال نباید تحتتأثیر عملکرد فرد در سوالات دیگر باشد. هر تک بعدی بودن، بیانگر استقلال موضعی است ولی عکس آن صادق نیست. با این وصف، استقلال موضعی میتواند در مورد دادههای چند بعدی نیز به کار رود. در شرایطی که فضای مکنون کامل (تک بعدی یا چند بعدی) معین باشد، استقلال موضعی میتواند برقرار باشد.
معرفی مفاهیم اساسی در نظریه پرسش – پاسخ
خم ویژه سوال۹۳ (ICC)
برای هر سطح از توانایی، با استفاده از معادلات ریاضی می توان احتمال پاسخ صحیح به سوال i (احتمال موفقیت) را محاسبه کرد که آن را با نماد P_i (θ) نشان می دهند. خم ویژه سوال که مبنای زیربنایی نظریه پرسش – پاسخ است، منحنی Sشکلی است که در یک پیوستار عمودی و افقی، رابطه ی تابعی احتمال موفقیت در سوال (θ) P_i و توانایی (θ) را به تصویر میکشد. هر یک از سوالات آزمون، دارای یک خم ویژه سوال است. ناگفته نماند که هر آزمون نیز دارای یک خم ویژه آزمون۹۴ است که به آن (TCC) گفته میشود. بنا به مدل بکار رفته، خم ویژه سوال دارای ویژگیهایی است که برای توصیف آن به کار میرود. این ویژگیها در قالب پارامترهای سوال و پارامترآزمودنی شرح داده میشود.
پارامترهای سوال
پارامتر دشواری سوال: این پارامتر جایگاه سوال را در مقیاس توانایی مشخص میکند. به آن پارامتر مکانی هم گفته میشود و آن را با نماد b_i نشان میدهند. 〖 b〗_i، نقطهای بر روی پیوستار توانایی است که در آن احتمال پاسخ صحیح به سوال P_i (θ) برابر با ۵/۰ باشد (در مدلهای یک و دو پارامتری). دامنه نظری این پارامتر بین + ∞ تا- ∞است، اما در عمل آن را در محدودهی ۲- تا ۲+ در نظر می گیرند. هر چه مقدار b_i
بزرگتر باشد، سوال سخت تر است. ICC سوالات سخت، در قسمت منتهی الیه راست مقیاس توانایی قرار
میگیرد و ICCسوالات آسان در منتهی الیه چپ مقیاس توانایی واقع میشود.
پارامتر تشخیص۹۵ سوال
پارامتر تشخیص سوال به قدرت سوال در تشخیص و تفکیک افراد با سطح توانایی بالا و با سطح توانایی پایین اشاره دارد. این پارامتر را که با نماد a_i نشان میدهند، متناسب با شیب خم ویژه سوال در نقطه b_i بر روی مقیاس توانایی است. و بیانگر این نکته است که با تغییر سطح توانایی، احتمال موفقیت در سوال با چه سرعتی تغییر میکند. a_i زمانی به بیشینه مقدار خود میرسد که سطح توانایی برابر با دشواری سوال باشد. هر چه شیب خم زیادتر باشد، سوال از قدرت تشخیص بالاتری برخوردار است. دامنه نظری این پارامتر میتواند بین ∞- تا ∞+ باشد ولی در عمل معمولاً از ۰ تا ۲ تغییر میکند.
پارامتر حدس۹۶ سوال
در برخی آزمونها بویژه آزمونهای عینی، آزمودنی بدون اطلاع از دانش مورد سنجش و از طریق حدس، اقدام به پاسخگویی صحیح سوال میکند. در چنین شرایطی گفته میشود پارامتر حدس در پاسخگویی فرد دخیل است. این پارامتر را که با نماد c_i نشان میدهند، به آن مجانب پایین نیز گفته میشود. به این مطلب اشاره دارد که آزمودنیهای با سطح توانایی پایین توانستهاند به سوالات نسبتاً دشوار، پاسخ صحیح بدهند. به بیان دیگر این پارامتر برای تبیین عملکرد آزمودنیهای با سطح توانایی پایین به کار میرود. قابل ذکر است که میزان این پارامتر، به عنوان تابعی از سطح توانایی تغییر نمیکند. از این رو، احتمال موفقیت در سوال برای آزمودنیهای با توانایی بالا و توانایی پایین، یکسان میباشد. در آزمونهای تشریحی که پاسخ سوال توسط آزمودنی تهیه میشود، میزان پارامتر c تقریباً برابر ۰ میباشد. در مقابل در آزمونهای چندگزینهای، مقدار c_i بزرگتر از ۰ است. در آزمونهای اخیر به دلیل حرفهای شدن طراحان سوال، میزان c_i از مقدار پاسخ تصادفی و حدسی آزمودنیها ( ۱/k ، k تعداد گزینه ها) کوچکتر است. دامنه نظری این پارامتر بین ۰ تا ۱ است، اما در عمل معمولاً در محدودهی ۰ تا ۳/۰ قرار میگیرد.
پارامتر آزمودنی
پارامتر آزمودنی بیانگر مقدار خصیصه مکنون در فرد یا جایگاه وی در مقیاس توانایی است که عملکرد آزمودنی را در پاسخگویی به سوالات آزمون متأثر میسازد. هدف اصلی بیشتر اندازهگیریهای روانی و تربیتی پاسخگویی به این سوال است که یک فرد معین تا چه حد دارای این صفت مکنون است. پارامتر آزمودنی را بیشتر در قالب اصطلاح کلی توانایی به کار میبرند. پارامتر توانایی را با نماد (θ) نمایش میدهند. این پارامتر بر روی یک مقیاس پیوسته قرار میگیرد که دامنه نظری آن بین ∞- تا ∞+ میباشد و در عمل دامنه ۳- تا ۳+ را برای آن در نظر میگیرند.
ویژگی نامتغیر بودن۹۷ پارامترها
ویژگی نامتغیر بودن تنها در صورت برازش کامل مدل با دادهها برقرار است و هرگز نمیتواند به معنای دقیق مشاهده شود، بنابراین، میتوان “درجهی” نامتغیرپذیری موجود را سنجید. ویژگی نامتغیر بودن پارامترهای سوال حاوی این مطلب است که پارامترهای سوال وابسته به سطح توانایی آزمودنیها نیست و در گروههای نمونه با سطوح مختلف توانایی، مقادیر آن یکسان است. همچنین، ویژگی نامتغیر بودن پارامترهای آزمودنی به این نکته اشاره دارد که پارامترهای آزمودنی( پارامترهای توانایی) از سوالات آزمون مستقل هستند.
مدل ها در نظریه پرسش – پاسخ
برای بررسی دادههای دو ارزشی، مدلهای متعددی در IRT وجود دارد اما انتخاب یک مدل بر پایه ملاحظات نظری و تجربی توسط کاربر صورت میگیرد. مدل های IRT را میتوان بر حسب اینکه یک تتا همراه با ویژگیهای سوال برای تبیین فضای مکنون متغیر مورد بررسی کافی باشد یا نه، به مدل های تک بعدی و چند بعدی تقسیم نمود. همچنین مدلهای IRT را میتوان برحسب تعداد پارامترهای سوال، طبقهبندی کرد که در این صورت مدلهای یک پارامتری، دو پارامتری، سه پارامتری و چهار پارامتری را در بر میگیرد. علاوه بر این، مدلها را بر اساس شکل دادههای پاسخ به مدلهای دوارزشی و چند ارزشی تقسیمبندی میکنند. در مدلهای دو ارزشی، پاسخ سوال به دو صورت صحیح یا غلط (۱ و۰) میباشد و در مدل-های چند ارزشی، هر پاسخ مقدار نمرهی متفاوتی دارد. یکی دیگر از ملاکهای طبقهبندی مدلها در IRT، نوع مدل ریاضی بکار رفته است که این حالت، مدلهای اجایو نرمال و مدلهای لوجیستیک۹۸ (مدلهای منطقی) را شامل میشود. هر چند در آغاز پیدایش IRT از منحنی اجایو نرمال بسیار استفاده میشد منتهی به دلیل پیچیدگی این مدل که مستلزم انتگرالگیری است، امروزه از مدلهای اجایو لوجیستیک (منطقی) به سبب سهولت محاسبه، بیشتر استفاده میشود. با وارد کردن عامل مقیاس (D) در مدلهای اجایو لوجیستیک، احتمالهای به دست آمده از این مدل بسیار نزدیک و مشابه احتمالهای به دست آمده از مدلهای اجایو نرمال است؛ بهطوریکه اختلاف آنها به کمتر از ۰۱/۰ می رسد. در قسمت زیر، به معرفی و تشریح مدلهای معروف لوجیستیک برای دادههای دو ارزشی (مدلهای تک بعدی) پرداخته میشود.
مدلهای پرسش – پاسخ لوجیستیک برای دادههای دو ارزشی
مدل یک پارامتری۹۹
سادهترین مدل IRT است که البته با بیشترین گستردگی بکار گرفته شده است. این مدل را با نماد (۱PL)
نمایش میدهند و به افتخار ایجاد کنندهی آن، به آن مدل راش نیز میگویند. مدل اولیه راش و مدل یک پارامتری، هر دو دارای ویژگیهای مشابهی هستند و از نظر ریاضی نیز یکسانند. با این وجود تفاوتهایی نیز دارند. خم ویژه سوال در این مدل از طریق معادله زیر محاسبه میشود:
۱/(۱+ e^(-D(θ-b)) ) = (θ) P_i
(θ) P_i : احتمال پاسخ صحیح آزمودنی با توانایی (θ) که به طور تصادفی انتخاب شده است به سوال i
b : پارامتر دشواری
(θ) : پارامتر توانایی
e: مبنای لگاریتم طبیعی که مقدار آن برابر ۷۱۸/۲ است
D : عامل مقیاس است. برای نزدیک کردن تابع لوجیستیک به تابع اجایو نرمال در نظر گرفته میشود که مقدار آن برابر ۷/۱ است.
در این مدل، ICC ها موازی هستند و فقط از نظر مکانی با هم متفاوت هستند. به بیانی دیگر در این مدل فرض می شود که تنها توانایی آزمودنیها و دشواری سوال، عملکردشان را متأثر میسازد. همچنین، فرض میشود تمام سوالات پارامتر تشخیص یکسانی دارند. و نیز مجانب پایینی ICC، یعنی (c) برابر با ۰ است.
مدل دو پارامتری۱۰۰
این مدل را با نماد (۲PL) نشان میدهند. تنها تفاوتی که مدل دو پارامتری با مدل یک پارامتری دارد، وجود پارامتر تشخیص در این مدل است. در مدل دو پارامتری چون سوالات دارای قدرت تشخیص متفاوتی هستند، بنابراین پاسخ دادن به هر سوال اهمیت متفاوتی در توانایی و نمره کل فرد دارد. احتمال پاسخ صحیح به سوال در این مدل از طریق معادله زیر برآورد میشود:
۱/(۱+ e^(-Da(θ-b)) ) = (θ) P_i
a در این مدل بیانگر پارامتر تشخیص است. سایر نمادهای به کار رفته در این مدل همان نمادهای مدل یک پارامتری است. ICC ها در این مدل هم از نظر جایگاهشان در مقیاس توانایی و هم از نظر شیب با هم تفاوت

مطلب مشابه :  منابع و ماخذ مقالهمعناشناسی، مفهوم سازی، دلالت ضمنی، رسول اکرم (ص)
دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید