تلفات را افزایش می‌دهد. همچنین کمبود سایر مواد غذایی سبب کاهش عملکرد و در نتیجه آبشویی نیترات در اعماق پایین‌تر از ریشه می‌شود. کوددهی یکباره، که متأسفانه در مناطق خشک و نیمه خشک مانند کشور ما مرسوم است، باعث افزایش آبشویی نیترات و کاهش بازده کودهای نیتروژن‌دار خواهد بود. استفاده از آزمون خاک و اضافه نمودن نیتروژن در موقع نیاز گیاه برای حل این مشکل تا حدودی مفید می‌باشد.
سایر روش‌های مدیریت کود برای کاهش آبشویی مانند مصرف بازدارنده‌های نیتراتی شدن کودهای آمونیاکی و مصرف کودهای نیتروژن‌دار دیر حل نظیر اوره با پوشش گوگردی، نیز می‌توانند در این زمینه مؤثر باشند.
۱-۷-۳ روش‌های شخم۳۷
روش‌های شخم نیز در آبشویی نیترات اثر می‌گذارد. در خاکهای شخم نخورده به دلیل وجود ترک‌ها و شکاف‌های عمیق و بهم خوردن لایه سطحی خاک، احتمالاً میزان آبشویی نیترات بیشتر از خاکهای شخم خورده است (تیلر, ۱۹۷۷)
۱-۷-۴ نوع گیاه و روش‌های کاشت
گونه‌های گیاهی و روش‌های کاشت آنها نیز در آبشویی مؤثر هستند. پوشش گیاهی می‌تواند نیترات را در خاک در فصل پاییز نگه‌داشته و در نتیجه آبشویی نیترات را کاهش دهد (هانسن, ۲۰۰۰).
غلظت‌های نیترات در آب آبشویی عمقی با فصل و مقادیر آبشویی تغییر می‌کند. به طور مثال، در هلند غلظت‌های ازت موجود در آب آبشویی عمقی حاصل از زمین‌های زراعی (جمع آوری شده به صورت جریان‌های خروجی از زهکش‌ها) در بهار بیشترین و در فصل بارندگی کمترین مقدار بوده است (کولنبراندر, ۱۹۶۹).
آبشویی نیترات از منطقه ریشه گیاهان دارای ریشه عمیق مانند ذرت و یونجه کمتر است (لانگ, ۱۹۸۰), ولی در محصولات ریشه کوتاه مانند سیب زمینی و در کودپاشی سنگین، زیاد می‌باشد. خطر آبشویی نیترات همواره در حالت رکود فعالیت گیاه و هنگامی که نیترات موجود در محیط ریشه بیش از مقدار مورد نیاز گیاه می‌باشد، مطرح خواهد بود (هانسن, ۱۹۹۷).
۱-۸ تجمع نیترات در گیاه
اهمیت نیترات در گیاه از سه جهت می‌باشد:
۱) نیترات نماینده وضعیت تغذیه گیاه از نظر نیتروژن است.
۲) نیترات می‌تواند باعث مسمومیت دامی که از گیاه تغذیه می‌کند، بشود.
۳) نیترات در سیلو و انبار تخریب شده و تولید گاز بسیار خطرناک مونوکسید نیتروژن می‌کند که از راه تنفسی باعث مرگ انسان و حیوانات خون گرم می‌شود.
با ورود نیترات به ریشه گیاه مقداری از آن احیاء شده و به آمونیوم و بعد به پروتئین تبدیل می‌شود. احیای نیترات نیاز به انرژی و مواد هیدروکربنه برای تهیه اسیدهای آلی در اسکلت اسیدهای آمینه دارد. بنابراین اگر مقدار زیادی نیترات توسط گیاه جذب شود، احیای آنها انرژی و مواد هیدروکربنه زیادی مصرف می‌کند و ریشه از لحاظ مواد هیدروکربنه فقیر می‌شود و بنابراین رشد نمی‌کند. کم شدن رشد ریشه باعث عدم احیای نیترات می‌گردد و این یون از ریشه به طرف برگها فرستاده می‌شود. در شرایط عادی هم به هر حال همیشه مقداری نیترات به برگها می‌رسد. احیای نیترات در برگ خیلی سریع انجام می‌شود. بنابراین نیتروژن نیتراتی گیاه، ذخیره هضم نشده نیتروژن است و در تقریباً تمام موارد این شکل نیتروژن در گیاه نماینده وجود نیتروژن فراوانی در خاک است ولی گاهی عوامل دیگری از قبیل سردی هوا، قرار گرفتن گیاه در سایه، کمبود پتاسیم و یا عوامل دیگر نیز ممکن است عامل تمرکز نیتروژن در گیاه باشند.
۱-۹ عوامل مؤثر در تجمع نیترات در گیاه
بطور کلی عوامل زیادی در تجمع نیترات اثر می‌گذارند که مهمترین آنها عبارتند از :
۱-۹-۱ اثر گیاه
تجمع نیترات در گیاه بستگی به گونه، رقم، قسمتهای مختلف گیاه و سن آن دارد. بعضی گیاهان مانند اسفناج، چغندر، کلم، کاهو و سیب زمینی از استعداد تجمع نیترات بیشتری برخوردارند. همچنین ارقام مختلف یک گیاه در جذب و تحلیل ازت با هم متفاوت هستند. نیترات اغلب در قسمت‌های مسن گیاه تجمع می‌یابد چون در این قسمت‌ها فعالیت آنزیم کاهش دهنده نیترات کم است.
۱-۹-۲ اثر عوامل محیطی
عوامل محیطی زیادی بر غلظت نیترات گیاه از طریق تأثیر بر فعالیت آنزیم کاهش‌دهنده نیترات و همچنین جذب نیترات، اثر می‌گذارند. معمولاً نور کم، دمای زیاد و تنش‌های رطوبتی، منجر به تقلیل فعالیت آنزیم کاهش دهنده نیترات و افزایش تجمع نیترات می‌گردند. مقدار نیترات مجاز در سبزی‌های مختلف در جدول (۱-۱) نشان داده شده است (لرنز, ۱۹۷۸)
جدول ۱-۱ مقدار نیترات مجاز در سبزی‌های مختلف (میلی‌گرم نیترات در یک کیلوگرم سبزی تازه)
نوع سبزی
نام سبزی
مقدار نیترات (میلی‌گرم در کیلوگرم)
سبزی‌های میوه‌ای
گوجه فرنگی
۲۰۰-۱۰
نخود فرنگی
۱۰-۱۲۰
خیار
۲۰-۳۰۰
سبزی‌های ریشه‌ای و غده‌ای
لوبیا
۸۰-۸۲۲
هویج
۳۰-۸۰۰
ترب و تربچه
۲۶۱-۱۱۸۶
کلم قمری
۲۰۰-۱۷۰۰
سبزی‌های برگی
چغندر سالادی
۱۵۰-۵۶۹۰
کلم چینی
۴-۲۴۰۰
کاهو پیچ
۳۸۲-۳۶۲۰
اسفناج
۳۴۵-۳۸۹۰
۱-۹-۳ اثر کود
مقدار کود، نوع کود، سرعت آزاد شدن و روش استفاده کود بر تجمع نیترات در گیاه تأثیر می‌گذارند. بنابراین باید از مصرف زیاد کودهای نیتروژن‌دار اجتناب کرد و بیشتر از کودهای آمونیومی یا کُندرها استفاده شده و کود را متناسب با مرحله رشد و موقعی در اختیار گیاه قرار داد که به آن نیاز دارد.
۱- ۱۰ خطرات نیترات برای انسان و دام
در صورت ورود بیش از حد نیترات به بدن انسان و دام از طریق آب آشامیدنی و غذا می‌تواند باعث اختلالاتی در آنها شود.
۱-۱۰- ۱ خطرات نیترات برای انسان
مهمترین بیماری انسان و دام در اثر نیترات زیاد در آب یا غذا، بیماری متا‌هموگلوبینمیا است (سلف, ۱۹۹۲). در این بیماری نیترات در دستگاه گوارش احیاء شده و تولید نیتریت می‌کند. حلالیت نیتریت هم مانند نیترات در آب زیاد بوده و به آسانی از دیوار دستگاه گوارش عبور و وارد خون می‌شود و آهن موجود در هموگلوبین را اکسید و به آهن سه ظرفیتی تبدیل و ایجاد رنگریزه‌های قهوه‌ای متا‌هموگلوبین می‌نماید که قادر به انتقال اکسیژن در خون نبوده و رسیدن اکسیژن به بافت‌های بدن مختل شده و در نتیجه ممکن است منجر به خفگی و مرگ شود (طراوتی, ۱۳۷۷). علایم بیماری متا‌هموگلوبینمیا رنگ متمایل به آبی پوست مخصوصاً دور چشم‌ها، دهان و لب‌ها، سردرد، سرگیجه و ضعف یا سختی تنفس می‌باشند [۱۰۳].
اثر دیگر نیترات زیاد این است که در داخل سیستم گوارشی به نیتریت تبدیل و نیتریت با آمیدهای ثانویه ترکیب و ماده ای به نام نیتروزآمین۳۸ تولید می‌شود که یک ماده سمی‌, خطرناک و سرطان‌زا می‌باشد.
این فرآیند به نام کارسینوژنز۳۹ مشهور است (کران, ۱۹۸۱). این عمل توسط هیل۴۰ و همکاران (۱۹۷۳) به عنوان یک دلیل احتمالی برای میزان زیاد مرگ در اثر سرطان معده در آن عده از افراد که در آب آشامیدنی آنها نیترات زیاد است، در نظر گرفته شده است.
تشکیل نیتروزآمین در بسیاری حیوانات آزمایشگاهی و نیز افراد داوطلب تغذیه شده با جیره غنی از ماهی حاوی مقدار زیاد پروتئین و اسفناج و کاهوی دارای مقدار زیاد نیترات ثابت شده است (وان مانن و همکاران، ۱۹۹۸). ولی مدرکی مبنی بر بیماری در نتیجه تشکیل نیتروزآمین در انسان گزارش نشده است. یک دلیل این مسأله می‌تواند این باشد که سبزیجاتی که منابع اصلی نیترات می‌باشند دارای مقدار زیادی ویتامین Cهستند که بازدارنده قوی تشکیل نیتروزآمین می‌باشد (میرویش، ۱۹۷۲).
بنابراین مصرف نیترات از منابع دارای ویتامین C کم (مانند آب آشامیدنی) ممکن است دارای خطر بیشتر از سبزیجات غنی از ویتامینC ، باشد (هاچیکس و همکاران، ۱۹۹۲).
کمیته غذایی اروپا۴۱ (۱۹۹۵), مقدار جذب قابل قبول روزانه برای نیترات را ۶۵/۳ میلی‌گرم در کیلوگرم وزن بدن (معادل ۲۱۹ میلی‌گرم در روز برای یک فرد ۶۰ کیلویی) تعیین کرده است. در ایالات متحده ۲۷۸۰ مورد بیماری در اثر غلظت بالای نیترات در آب چاه در سال‌های ۱۹۴۵ تا ۱۹۵۰ گزارش شده است که منجر به ۳۹ مرگ شناخته شده گردیده است. تعداد موارد گزارش شده در سالهای ۱۹۵۲ تا ۱۹۶۶ به ۴۰ مورد کاهش یافته که منجر به مرگ نگردیده است [۸۶].
۱-۱۰-۲ خطرات نیترات برای دام
مقدار نیتروژن در علوفه و گیاهان چمنی می‌تواند گاهی آن قدر زیاد شود که برای دام‌ها مخصوصاً دام‌های نشخوار کننده مضر باشد. زیادی نیترات در دامها باعث سقط جنین، کاهش تولید شیر و در حالت شدید منجر به مرگ می‌شود. بیماری متاهموگلوبینمیا در مورد دام‌ها نیز وجود دارد و نیترات در معده گوسفند و گاو احیا شده و تولید یون نیتریت می‌کند. علوفه مرطوب نیز می‌تواند تولید نیتریت کند. نیتریت جذب شده و وارد خون شده و در آنجا اکسی‌همو‌گلوبین را تبدیل به متا‌هموگلوبین می‌کند که قادر به انتقال اکسیژن نبوده و باعث اختلالاتی در بدن دام می‌شود (طراوتی, ۱۳۷۷).
حیوانات نشخوار کننده تا زمان حضور باکتری‌های تبدیل کننده نیترات به نیتریت در دستگاه گوارش، مستعد به مسمومیت نیترات هستند. حیوانات غیر نشخوار کننده مانند خوک و طیور به سرعت نیترات را با ادرار دفع می‌کنند. اسبها تک معده‌ای هستند ولی معده بزرگ آنها مانند معده نشخوارکننده‌ها عمل کرده و آنها را بیشتر از حیوانات تک معده‌ای دیگر، مستعد به مسمومیت نیترات می‌کند. علائم عمده مسمومیت نیترات در حیوانات، شکم درد، اسهال، ضعف عضلانی، عدم تعادل و مشکلات تنفسی می‌باشد.
تولید نیتروزآمین که ماده‌ای سمی‌ و سرطان‌زا است در اثر ورود بیش از حد نیترات به بدن دام‌ها نیز وجود دارد. بالاترین مقدار مجاز نیتروژن نیتراتی در آب آشامیدنی برای حیوانات ۱۰۰ میلی‌گرم بر لیتر است. البته این استاندارد بیشتر در مورد حیوانات جوان است و حیوانات مسن‌تر ممکن است توان تحمل میزان بیشتر از ۲۰۰ میلی‌گرم بر لیتر نیتروژن نیتراتی را هم داشته باشند [۱۴۵].
اگر میزان نیترات علوفه به حدی باشد که روزانه کمتر از ۳۲ گرم نیترات به ازای هر ۱۰۰ کیلوگرم وزن حیوان عرضه کند، هیچ خطری دام را تهدید نمی‌کند. در صورتی که این میزان به دو برابر برسد (روزانه ۶۴ گرم به ازای هر ۱۰۰ کیلوگرم وزن دام) خطر مرگ وجود ندارد ولی دام لاغر می‌شود. سه برابر رقم مزبور موجب مرگ ۲۵ درصد از گله و چهاربرابر شدن آن، مرگ بیش از ۵۰ درصد گله را به دنبال خواهد داشت [۲۷]. مقدار نیترات در گیاهان یک ساله، علف‌های هرز و غلات معمولاً بیش از گیاهان چند ساله، بقولات و درختان میوه است. مقدار نیترات در دُمبرگ

مطلب مشابه :  منابع و ماخذ مقالهعناصر شناختی، عوامل شناختی، گفتمان عاطفی، وجود خداوند
دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید